Арадаймнай алтан һургаал

“Информ полис" сониной сайтын уншагшад, буряад арадайнгаа хщмщщжщщлгын һургаал тухай мэдэхэеэ олониитэ арад зондоо хубаалдыт гэжэ уряалнаб. Нагаса эжынгээ, аба эжынгээ захидагые дуулаһанаа би эндэ бэшэбэб
118
Анхан сагта элинсэгүүдэй абажа ябаһан абари зан, ёһо заншал мартагдажа байна гээшэ ааб даа. Мүнөө үндэр наһатай үбгэд хүгшэд һанана байха: “Нюргаа бү үргэлэгты!”, “Эльгээ бү тэбэригты!”, “Шанаагаа бү тулагты!”, “Налайжа һуужа болохогүй, хэшэгээ гээхэт!” гэхэ мэтэ нагаса эжы абанар, үбгэн аба, хүгшэн эжынэр һургаал заабари хэлэжэ, һургажа байдаг бэлэй. Буряад-монголшуудай үхибүүдээ хүмүүжэлэй һургаал заабари тухай эрдэмтэдэй шэнжэлгэ бии гээшэ гү?

“Хэшэг” гэһэн үгэ угаа гүнзэгы удхатай, олон юумэ багтааһан үгэ байна. Энээн тухай мэдэхэеэ бэшээ һаатнай ямар һонин байхаб! “Информ полис" сониной сайтын уншагшад, аба эжынгээ һургаал тухай мэдэхэеэ олониитэ арад зондоо хубаалдыт гэжэ уряалнаб. Нагаса эжынгээ, аба эжынгээ хэлэдэгые дуулаһанаа би эндэ бэшэбэб. Буряад-монгол хүн сагаан үнгые ехэ эльгэлдэг заншалтай. Сагаан пулаад бэлэглэдэг. Сагаан һарын шэнын нэгэндэ сагаан дэгэл үмдөөд ябахада һайн гэдэг. Айлда ороод, сагаан эдеэнһээ түрүүн ама хүрэдэг. Аян замда ябаха хүнэй хойноһоо һүнэй дээжые үргэдэг.

Түрүүн үргэхэ хүнэй һүнэй дээжэһээ альган дээрэнь дуһаажа үгэдэг. Замда гарахадаа, ажал, хэрэг, шухала үйлын эхиндэ заал һаа һү үргэдэг. Үһэеэ хайшалуулхадань, холо газар мордоходонь, һургуулида орохо, сэрэгтэ ошохо болоходонь, хүндэ һү уулгадаг. Хэн нэгэн таниие хараагаа һаань, “эжымни һүн” гэжэ һанаад нэгэ аяга һү уужархихадаа, хэлэ аманай үзүүртэ диилдэхэгүйт. Шэнэ амһарта наймааһаа худалдажа абаад, заабол һү оёортонь дуһаадаг.

Хара юумэ хүндэ бэлэглэхэдээ, дээрэһээнь сагаан юумые нэмэрилэн табижа баридаг. Буряад-монгол хүн юһэ (9) тоое үлзытэй (жаргал асардаг) тоо гэжэ сэгнэдэг. Буряад-монголшууд нара зүбые ехээр хүндэлдэг гуримтай. Юумые тойроходоо, нара зүб эрьежэ хурайлдаг. Холо газар ябаха болоходоо, нара зүб эрьеэд гарадаг. Нара буруу хүдэлэлгэниие сээрлэдэг байна. Гэртээ бусахадаа, нара зүб тээһээ гэртээ ерэхэ гэжэ оролдохо ёһотой.

Гар хуруугаа арбагануулан, шарбагануулан, далаганажа байгаад дуугархые сээрлэдэг. Хүн гараа хүдэлгэнгүй дуугаралдаха ёһотой. Нюур амаа багаар хүдэлгэжэ, түб түбшэн байха ушартай. Хэтэрхэй ехээр энеэжэ, нюураа уршылгахагүй. Ехэ шангаар, хашхаржа дуугархагүй. Хүнэй хэлэхэдэ, бэеэ баряад, абяагүй шагнаха. Хүниие сохихо, хүзүүдэхэгүй, хүндэ огсом шэрүүнээр хандахагүй. Хүнэй гар хүлдэ, хэрэггүй аад лэ, хүрэхэ ушарые муу ёһо гэжэ тоологдодог байһан.

Гэрэй эзэн гү, али айлшан айлда дабшалжа һуухадаа, гуталайнгаа улые айлай хоймор руу харуулдаггүй. Гуталайнгаа улые үбдэг дороо оруулдаггүй, тахим доогуураа байлган, хормойгоороо хушан һуудаг. Аха заха хүнэй үгэ дуугархада, бага хүн һалгай гарайнгаа альган дээрэ баруун гарайнгаа альга хабсаргажа няагаад, абяа шэмээгүй шагнадаг. Айлһаа гарахадаа, хүрдэтэй айлай хүрдые нэгэ эрьюулээд гарадаг.Ханяахаяа һанаа һаа, хүнэй нюурһаа холо, дотороо зөөлэрүүлэн ханяадаг. Буряад-монгол хүн хоолоо эдихэдээ, ундаяа уухадаа, абяа шэмээгүй байдаг. Хоолоо эдихэдээ, дуугаралдаха ёһо гэжэ үгы байгаа.

Томо хүнүүдэй хөөрэлдэжэ байхада, хүүгэд холо байха гү, али ондоо айлда ошодог. Үгышье һаа, газаа гараад байдаг. Хүүгэд томо хүнэй хажууда Шэмээгүй байха. Арбан найма наһа хүрөөдүй хүн айлай тоонын голһоо дээшэ гарадаггүй байгаа. Айлай томо хүүгэд дүүнэртээ захирдаг, үгэеэ дуулгадаг. Абын гү, али аба, эжын гэртээ үгы һаа, эгэшэ ахайнгаа үгэ дуулаад байха. Хүүгэдтэ хоол ундые эжынь, эгэшэнь, абгайнь хэжэ, хэмжээгээрынь үгэдэг.

Буряад хүн хүүгэдээ эрхэлүүлхэеэ ехээр сээрлэдэг. Эрхээр үдэһэн хүүгэд бухын хүзүүнһөө хүжүүн гэдэг һэн. Айлда ошоходоо, хүүгэдээ хэрэггүйдэ дахуулдаггүй. Хүүгэдые багаһаань мал адууһые хайрладагаар һургадаг. Газар нүхэлхэгүй, модо шулуу хүдэлгэхэгүй, үбһэ сэсэг таһалхагүй, модо мүшэр хухалхагүй гэхэ мэтэ ёһоор хүүгэдые хара багаһаань дадхаажа һургадаг.

Яһатай мяха, һайн мяха томо хүн эдидэг. Хүүгэд наһаяа гүйсэтэрөө томо хүнэй үгэһэн төөлэй залааһа, һээр эдидэг. Томо хүн табагтай эдеэнһээ ама хүрэхэдөө, хүүгэдтэ залааһа үгэдэг заншал байха. Буряад-монгол хүн мяхан хоолоо эдихэдээ, хамаагүй, хүндэлэн отолдоггүй. Бариха ёһотой талаһаань баряад, ширхэг мяха нимгэ нимгэнээр зүһэжэ эдидэг.

Урдань буряад-монголшууд дабһа багаар, гол түлэб хужар хэрэглэдэг байһан. “Дабһан ерэн юһэн гэмтэй, нэгэ эрдэмтэй, хужар жаран юһэн эрдэмтэй, нэгэ гэмтэй” гэдэг үгэтэй байгаа. Буряад-монгол хүн жэлэй зургаан һарын мяханай хорые зургаан һара сагаан эдеэгээр дарадаг. Үхэрэй мяхан шэнэ байхадаа хорон, хатаха бүреэ эм болодог. Юушье эдижэ, уужа таарабал – эм, таараагүй болбол – хорон гэдэг һургаалитай байгаа.
Поделитесь с друзьями:

Еще из раздела Досуг

Последние записи

19 июня
10:37
288
Энгэр - передняя часть бурятского дэгэла
В последнее время вижу, как бурятская молодёжь приходит на праздничные мероприятия, круглые столы, поэтические встречи, на дискуссионные вечера, одетые в национальную одежду. Как я радуюсь этой молодёжи!
13 июня
09:36
119
Арадаймнай алтан һургаал
“Информ полис" сониной сайтын уншагшад, буряад арадайнгаа хщмщщжщщлгын һургаал тухай мэдэхэеэ олониитэ арад зондоо хубаалдыт гэжэ уряалнаб. Нагаса эжынгээ, аба эжынгээ захидагые дуулаһанаа би эндэ бэшэбэб
9 июня
10:43
646
7
Что вам нужно знать про фильм «Лето», Цоя, Науменко и Серебренникова?
На самом деле, ничего. Потому что, как это бывает, все обзоры и преждевременные рецензии либо отбивают охоту идти, либо формируют завышенные ожидания. Так что, если хотите сформировать своё объективное и сугубо личное мнение о новом фильме режиссёра Кирилла Серебренникова, не читайте дальше
7 июня
09:18
584
2
Туареги в Баргузинской долине. Аргада
Снег и песок, холод гор и жар пустыни. Далеко ли нужно ехать за таким коктейлем? У нас тут два варианта: либо в соседний край на Чарские пески - они большие и дорого, либо поменьше в Бурятии, на дюну вблизи Аргады Курумканского района
7 июня
09:11
132
Магтанабди алдарта уг гарбалаа!
Хура бороогой орожо, сахилгаан сахилжа байхада, тэнгэриин дуунһаа ехэ айдаг байһан. Хүсөөтын дабаан дээрэ, Малгайта тэнгээ гэжэ газарта тэнгэриин дуун соо луу санжаһан байгаа. “Тэнгэриин эзэн тэнгэридээ байгты” гэжэ үгэлөөд, табантан угайхид тархиһаань үргөөд, зайдантан омогойхид жабжаһаань баряад, дааганхан угтан далаһаань дүнгөөд, наймантан нажад (нахид) барижа, һүүлһээнь үргэжэ лууе дээшэнь дэгдээһэн ха
6 июня
16:19
316
1
Севрюжина с хреном
Предварительное голосование почти по Салтыкову-Щедрину
31 мая
11:57
469
Три дня дебатов
Как я и обещала, я приняла участие во всех 5 дебатах на своем округе № 29. 22-го мая они прошли в райцентре – селе Сосновозерск и собрали рекордное количество кандидатов. Семь из восьми
31 мая
09:44
97
Эрдэниин тарнитай буряад хубсаһан
Буряад уран оёдолоо һэргээжэ, арадйнгаа һайхан хубсаһаяа үмдөөд, долоон голтой, долоон зүрхэтэй болоод "Алтаргана" наадамдаа дорюун согтойгоор алхалаял, буряад угсаатан!
28 мая
14:02
1130
Они держат на себе село
Как прошли вторые дебаты в кижингинском селе Загустай
21 мая
10:12
330
Летопись Всебурятского фестиваля «Алтаргана»
На праздник «Алтарганы»
Ждет гостей наша коновязь,
Поднимая золотые поводья ваши,
примем добросердечно!
16 мая
15:47
70
Геннадий Хунхенов – главный архитектор проекта
16 мая
15:46
46
Маркетинговое исследование покупательских потоков в "Аруне"
16 мая
15:43
45
Как лучше распорядиться личными финансами
Советы экспертов
16 мая
15:41
36
Видеоотчет внутренних работ в "Аруне"
16 мая
15:40
37
Кто знает все про "Арун"?
16 мая
15:37
42
Площади в "Арун" vs. Квартира
16 мая
15:35
45
Смотровая площадка "Арун" - отдельная достопримечательность Улан-Удэ
16 мая
15:34
30
Планировки в "Аруне"
16 мая
15:30
20
Лифты в "Аруне" готовы к работе
В деловом центре установлено три лифта
16 мая
15:28
41
Кому подойдет "Арун"?
Показать больше
Наверх