Магтанабди алдарта уг гарбалаа!

Хура бороогой орожо, сахилгаан сахилжа байхада, тэнгэриин дуунһаа ехэ айдаг байһан. Хүсөөтын дабаан дээрэ, Малгайта тэнгээ гэжэ газарта тэнгэриин дуун соо луу санжаһан байгаа. “Тэнгэриин эзэн тэнгэридээ байгты” гэжэ үгэлөөд, табантан угайхид тархиһаань үргөөд, зайдантан омогойхид жабжаһаань баряад, дааганхан угтан далаһаань дүнгөөд, наймантан нажад (нахид) барижа, һүүлһээнь үргэжэ лууе дээшэнь дэгдээһэн ха
127
Луу ехээр сошоод, һүрдэмэ шангаар хашхарһан: “Туг барисан тугшангууд ологойн мяха бү эдигты, бусажа ерэхэдээ болохоб”гээд огторгой өөдөө дэгдэсэн юм.

Агын тойрогой Гомбожаб Цыбиковэй нэрэмжэтэ үндэһэтэнэй музей 2015 онһоо эхилжэ «Магтанабди алдарта уг гарбалаа» гэһэн уряатай уулзалгануудые үнгэргэдэг юм. Ага найман эсэгын үри һадаһад уулзалганууд дээрэ угайнгаа алдар солотой хүнүүд тухай хөөрэлдөө үүсхээ, түүхын хуудаһануудые ираа, музейн ажалшадай зохидхоноор бэлэдхэһэн үзэсхэлэн хаража хужарлаа бэлэй. Агын тойрогто ажаһуудаг Батнай, Гушад, Худай угайхидтай һонин уулзалга болоо һэн. Гунэй, Тугшан, Үзөөн нютагуудта ажаһуудаг хамниган уг гарбалтай улад зон Гомбожаб Цыбиковэй нэрэмжэтэ үндэһэн музейдэ айлшаар буужа, энэ оной майн 16-да удха түгэлдэр уулзалга болобо. Музейн директор Рыгзэн Цыренович Цырендоржиев нютагаархидаа уулзалгын баяраар амаршалаад, айлшадтаа һайхан үгэнүүдые хэлэбэ, баяр баясхалан хүргэбэ.

- Хамнигадай түрүүшын уулзалга 1996 ондо бүтээһэнээ таанар һанана ёһотойт, Хэрын хамнигадуудтай суг хамта уулзалга болоо һэмнай. Буряадуудай үндэһэн соелой эблэлэлэй түрүүшын президент Дашинима Дугарович Дугаров Улаан-Үдэһөө ерэжэ, уулзалгада хабаадаа һэн. Тугшанда хамнигадай ехэ уулзалгын найр 1998 ондо болоо һэн. Тэрэ гэһээр бидэ таһаршагүй холбоо барисаатай болонхойбди. Музейн ажалшад 80 гаран хүнүүдэй намтар, гэрэл зурагуудые бэлдэжэ үзэсхэлэн бүтээгээ. “Магтанабди алдарта уг гарбалаа” гэжэ үзэсхэлэн зохёоходомнай Гунэйн, Тугшанай, Үзөөнэй музейн директорнүүд Долгорова Галина Загдаевна, Бадеева Цэржу Юрьевна, Жамбалова Намсалма Арсалановна гэгшэд суглуулбариин ажал хэжэ, бидэндэ тон ехээр туһалаа юм. Бидэ тэдэнэртэ баяр хүргэнэбди, - гээд Гомбожаб Цыбиковэй нэрэмжэтэ Агын үндэһэтэнэй музейн директор Рэгзэн Цыренович Цырендоржиев хэлэбэ.

Гүнэйн хамнигадай түлөөлэгшэ Семенов Валерий Шойжамсоевич элидхэл хэхэдээ, иигэжэ удхалан хэлэбэ: -Хамниган зон хаанаһаа гарааб? Хамниган гэһэн үгэ юун гэһэн удхатайб? Эрдэмтэдэй номһоо, үбгэд хүгшэдэй хөөрөөнһөө, архив соохи материалһаа, Орос гүрэнэй бага яһатанай түүхэ шэнжэлдэг Долгих гэгшын шэнжэлгэһээ тобшолходо, гунэйхин гээшэ 1696 ондо Нерчинскэ ерэһэн. Хэрлэн, Ардун голоор зөөжэ ябадаг байһан нүүдэлшэ монгол зон байгаа. Сандаг гүн (князь, ноён гэһэн удхатай) гэжэ хүн тэдэниие абажа, дахуулжа Хитадай хилэ дабажа ерэһэн юм. Хамниган гэжэ үгые олон янзаар тайлбарилдаг. Дашинима Галданович Дамдинов эрдэмтэн “хамни” гэжэ үгэ ой модотой, шулуутай хада газар гэһэн удхатай гэжэ хэлэдэг. Үбэр-Монголой Сэндэмэ эрдэмтэн “хам” гэжэ үгэ “бөө” гэһэн удхатай, “ниган” гэжэ үгэ “ниилүүлхэ” гэжэ хэлэдэг. Нимбу гэжэ эрдэмтэн манжа-тунгус уг руу абаашадаг. Эрдэмтэд шэнжэлхэ, уудалха, тайлбарилха юм ааб даа. Хамнигадууд юундэ Монголһоо наашаа зөөгөөб? 1690-ээд онуудта Монголдо засагаа буляалдажа, монголшууд өөһэд хоорондоо дайлалдаа, тэндэ ехэ хёморол, алалсаан хюдалсаан болоходонь, Сэлэнгэ, Онон мүрэнүүдэй эрьеэр, тэрьедэжэ,зөөжэ ерэһэн байна.

Хамнигадууд Галдан Бошогтын сэрэгтэ ябаһан гэжэ 90 гартай Дарма ахай мэндэ байхадаа хэлээ һэн. Дарма ахайн үшөө хэлэһэниинь гэхэдэ, хамнигадууд соохор, сонгоол, хашан, хотогойто гээд дүрбэн бүлэг боложо хубаардаг. Хамнигадай уулзалга зохёоһон, бүтээһэн музейн ажалшадта Гунэй нютагаархинһаа баяр хүргэнэбди. Тугшанай хамнигадай түлөөлэгшэ Дамдинова Баирма Чимитцыреновнагай гүнзэгы удхатай элидхэлые олзуурхан бултыень эндэ табибаб. Тэрэ өөрынгөө эхэ хэлээр, хамниган аялгаар элидхэл хэхэдэнь һайшаалтай байгаа. -Хамниган зоной түүхэ гээшэ 1000 жэлэй урда тээһээ эхитэй. Номогун хатан омогоо нэгэдүүлжэ, тугаа барижа, Онон голоо зубшаад ажаһуудалаа түбхинүүлһэн гээшэ. Урианхай тугтай тугшан зон гэжэ нэршэһэн гээшэбди. 1760-аад ондо элинсэг хулинсагнай сайн газар бэдэржэ Ононой эрье ерэжэ, нютагжаһан гээшэ. Түүхэ шэнжэлдэг эрдэмтэдэй баримтаар Гантумэрэй зууршалгаар Тугшанай хамнигадууд 1665 ондо Орос империин мэдэлдэ ороһон юм. 1782 ондо бии болоһон тамгамнай соройһон сагаан морин тэмдэгтэй юм.

Табангууд, найман, унзад, тугшан, залайр, үзөөнтэн гээд олон хамниган омогууд байха. Бажан дари омогой Цэбэгэй Балданханда эмгээ эжымни “гурим журамаа, зар заршамаа алдангүй, угаа уһанда хаянгүй, урма зоригоо мүхөөнгүй, хатуу зоригтой өөрын онсо замаар алхалха, зориһондоо хүрэхэ ёһотойбди” гээд захидаг байһан. Эмгээ эжымни уг гарбалаа үе үеэр хэлүүлжэ һургадаг һэн. Иимэ домог хөөрэдэг һэн. Хура бороогой орожо, сахилгаан сахилжа байхада, тэнгэриин дуунһаа ехэ айдаг байһан. Хүсөөтын дабаан дээрэ, Малгайта тэнгээ гэжэ газарта тэнгэриин дуун соо луу санжаһан байгаа. “Тэнгэриин эзэн тэнгэридээ байгты” гэжэ үгэлөөд, табантан угайхид тархиһаань үргөөд, зайдантан омогойхид жабжаһаань баряад, дааганхан угтан далаһаань дүнгөөд, наймантан нажад (нахид) барижа, һүүлһээнь үргэжэ лууе дээшэнь дэгдээһэн ха. Луу ехээр сошоод, һүрдэмэ шангаар хашхарһан: “Туг барисан тугшангууд ологойн мяха бү эдигты, бусажа ерэхэдээ болохоб”гээд огторгой өөдөө дэгдэсэн юм. Үшөө нэгэ заншал ехэ һонин. Эртэ хабар голой мүльһэнэй хүдэлжэ эхилхэдэ, аргал дээрэ хүжэ носоожо, ууюулаад маани, мэгзэм уншажа, уһаар урадхуулдаг заншалтай.

Үбшэн хабшан, муу юумэн уһаар урдахуулжа, бэеэ аршалха арга болоно. Обоогоо тахихын урда тээ лусадта зай табигдадаг. Онон голой эрьедэ, Сүбтэй гэжэ газарта улаан үнеэнэй сү, сагаан ямаанай сү үргэдэг. Архи үргэдэггүй. Далга абадаг. Амгалан байдалай түлөө, аюул тодхор бү болог гэжэ зальбардаг. Үшөө нэгэ заншал гэхэдэ, моринойнгоо эмээл абахадаа, эмээлэйнгээ бүүргэ урагшань харуулаад, баруун дүрөө дээрэнь табидаг юм. Энэ юун гэһэн удхатайб гэхэдэ, хамниган зон урда зүгһөө ерэһэн, анханай нютагаа хэзээ нэгэтэ бусахабди гэһэн удхатай юм. Округой захиргаанай зүгһөө соёлой таһагай дарга Булад Наранович Бальжинимаев айлшадые уулзалгын баяраар амаршалаад, Гомбожаб Цыбиковэй нэрэмжэтэ музейн ажалшадта һонин уулзалга зохёоһонойнь түлөө баяр хүргэбэ.

Хамнигадай уулзалга дээрэ хамниган уг гарбалтай алдарта хүнүүдээ магтан дурдаба: Россиин, Буряадай уран урлигай габьяата ажалябуулагша, олон жэлдэ Буряадай гүрэнэй оперо болон баледэй театр хүтэлбэрилһэн Дамдин Ширапович Яхунаев, бэлигтэй уран зохёолшо, Монголдо ТАСС-ай корреспондентээр хүдэлһэн, һүүлдэ Буряадай Уранзохёолшодой холбооной түрүүлэгшын орлогшо байһан Чимит-Рэгзэн Намжилович Намжилов, профессор, олон номуудай автор, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Дашинима Галданович Дамдинов болон бусадые. Агын тойрогой хүгжэн һалбархын түлөө хүдөө ажахыда, барилгада, ажахын үйлэдбэридэ эсэшэ сусашагүй ажал хэһэн хүнүүдэй нэрэнүүд дурсагдаба. Хамниган зоноор суг худэлһэнби, худа ураг болоһон айл аймаг байха. Тиимэһээ үнэн зүрхэнһөө хэлэхэ байнаб, хамниган зон зоригтой зүрхэтэй, үнэн сэхэ, ажалша бэрхэ, шударгы түргэн, сагаан сэдьхэлтэй улад зон юм. Алдарта уг гарбалаа магтанабди!
Поделитесь с друзьями:

Еще из раздела Досуг

Последние записи

19 июня
10:37
60
Энгэр - передняя часть бурятского дэгэла
В последнее время вижу, как бурятская молодёжь приходит на праздничные мероприятия, круглые столы, поэтические встречи, на дискуссионные вечера, одетые в национальную одежду. Как я радуюсь этой молодёжи!
13 июня
09:36
98
Арадаймнай алтан һургаал
“Информ полис" сониной сайтын уншагшад, буряад арадайнгаа хщмщщжщщлгын һургаал тухай мэдэхэеэ олониитэ арад зондоо хубаалдыт гэжэ уряалнаб. Нагаса эжынгээ, аба эжынгээ захидагые дуулаһанаа би эндэ бэшэбэб
9 июня
10:43
619
6
Что вам нужно знать про фильм «Лето», Цоя, Науменко и Серебренникова?
На самом деле, ничего. Потому что, как это бывает, все обзоры и преждевременные рецензии либо отбивают охоту идти, либо формируют завышенные ожидания. Так что, если хотите сформировать своё объективное и сугубо личное мнение о новом фильме режиссёра Кирилла Серебренникова, не читайте дальше
7 июня
09:18
565
2
Туареги в Баргузинской долине. Аргада
Снег и песок, холод гор и жар пустыни. Далеко ли нужно ехать за таким коктейлем? У нас тут два варианта: либо в соседний край на Чарские пески - они большие и дорого, либо поменьше в Бурятии, на дюну вблизи Аргады Курумканского района
7 июня
09:11
127
Магтанабди алдарта уг гарбалаа!
Хура бороогой орожо, сахилгаан сахилжа байхада, тэнгэриин дуунһаа ехэ айдаг байһан. Хүсөөтын дабаан дээрэ, Малгайта тэнгээ гэжэ газарта тэнгэриин дуун соо луу санжаһан байгаа. “Тэнгэриин эзэн тэнгэридээ байгты” гэжэ үгэлөөд, табантан угайхид тархиһаань үргөөд, зайдантан омогойхид жабжаһаань баряад, дааганхан угтан далаһаань дүнгөөд, наймантан нажад (нахид) барижа, һүүлһээнь үргэжэ лууе дээшэнь дэгдээһэн ха
6 июня
16:19
314
1
Севрюжина с хреном
Предварительное голосование почти по Салтыкову-Щедрину
31 мая
11:57
468
Три дня дебатов
Как я и обещала, я приняла участие во всех 5 дебатах на своем округе № 29. 22-го мая они прошли в райцентре – селе Сосновозерск и собрали рекордное количество кандидатов. Семь из восьми
31 мая
09:44
92
Эрдэниин тарнитай буряад хубсаһан
Буряад уран оёдолоо һэргээжэ, арадйнгаа һайхан хубсаһаяа үмдөөд, долоон голтой, долоон зүрхэтэй болоод "Алтаргана" наадамдаа дорюун согтойгоор алхалаял, буряад угсаатан!
28 мая
14:02
1123
Они держат на себе село
Как прошли вторые дебаты в кижингинском селе Загустай
21 мая
10:12
288
Летопись Всебурятского фестиваля «Алтаргана»
На праздник «Алтарганы»
Ждет гостей наша коновязь,
Поднимая золотые поводья ваши,
примем добросердечно!
16 мая
15:47
68
Геннадий Хунхенов – главный архитектор проекта
16 мая
15:46
44
Маркетинговое исследование покупательских потоков в "Аруне"
16 мая
15:43
44
Как лучше распорядиться личными финансами
Советы экспертов
16 мая
15:41
35
Видеоотчет внутренних работ в "Аруне"
16 мая
15:40
34
Кто знает все про "Арун"?
16 мая
15:37
42
Площади в "Арун" vs. Квартира
16 мая
15:35
43
Смотровая площадка "Арун" - отдельная достопримечательность Улан-Удэ
16 мая
15:34
29
Планировки в "Аруне"
16 мая
15:30
19
Лифты в "Аруне" готовы к работе
В деловом центре установлено три лифта
16 мая
15:28
40
Кому подойдет "Арун"?
Показать больше
Наверх