ХЭРЭЭДЭЙ ЗЭЭ БАСАГАНАЙ ХУБИ ЗАЯАН

Хүйтэн, хүйтэн Сибириин һалхинда
хүлдэжэ хүхэрһэн хөөрхы хальмагууд,
Зоболон үзэхэ маниие, мание
Заяаша юундэ заяагаа бэлэй...
(Хальмаг арадай дуунһаа)
345
2017 оной декабриин 28-да аха дүү хальмаг араднай гашуудалта үдэрые дурсан санажа байна. 74 жэлэй саада тээ 1943 оной декабриин 28 һүни, амгалан нойрсожо байһан бүлэнүүдтэ Бериягай ударидадаг НКДВ-гэй сэрэгшэд үүдээрнь сүмэржэ ороод, Хальмагай АССР-ые усадхаха тухай СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Зарлиг уншаһан юм. Хальмаг арад зон 1943 онһоо 1957 он болотор Сибирь руу сүлэгдэжэ, юу үзөөгүйб даа, хэлэхэньшье бэрхэ.

Хальмаг арадай хуули бусаар нютагһаа намнуулагдаһанһаа хойшо 74 жэл үнгэрхэнь.. Гэбэшье хальмаг арадай уйдхар гашуудалынь буураадүй, үсэгэлдэр болоһон юумэдэл, яншаһан зандаа. Иимэ зоболон аха дүү арадтаймнай, ямаршье арадтай хэзээдэшье бү тудаг гэжэ юрөөе!


Агын тойрогой Могойто тосхондо ажаһуудаг байһан Антудинова Анна Санжиевнатай мэндэ байхадань уулзадаг, хөөрэлдэдэг байгааб. Танай анхаралда минии бэшэжэ абаһан тэрэнэй хөөрөөн:

-Үбгэ эсэгэмни – Манжиин Бадмын Коку, абамни хүгдүүд омогой Кокын Санжи гэжэ нэрэтэй байгаа. Эжымни – Джижикова Мацаг Састыковна – хэрээдэй басаган. Хальмагууд 13 отог боложо хубаардаг, нэрлэбэл,хэрээд, мэркээд, хүгдүүд, баргас, хальбин, бичкэнэй,сагаанууд, шарайд, ехэ дербет, бага дербет, торгууд, харгадууд, галзууд гээд юм. Краснодар хотын хажууда чечен яһатанай ажаһуудаг Ченжи гэжэ һууринда би түрэһэн хүмби. Үндэр наһатай чечен үбгэжөөл минии хүйһыемни хүндэжэ, Ченжи гэжэ нэрэ намда үгэһэн юм. Ехэл томо нэрэ үгэһэн байгаа даа. Чечен арад ехэ үнэн сэхэ зон, наһатайшуулаа хүндэлдэг, эхэ орондоо дуратай, эрэлхэг зоригтой зон юм. Гурбатайхан байхадамни, абамни наһа бараа һэн.

Эжымни элдэб ажал хээ даа: хүнүүдтэ хубсаһа угааха, айлай газаа, гэртэхиие сэбэрлэхэ гэхэ мэтэ. Түрэл гаралдаа дүтэ ажаһууха һанаатай Элистэ зөөжэ ерээд байтарнай, дайн эхилшоо һэн. Фашистнуудай Элистые боомбодожо эхилхэдэнь, Астрахань руу тэрьедээн болоо. Олон зон соо би эжыһээн төөришөөб. Самолёт боомбодожо, ехэл һүрөөтэй байгаа һэн даа. Эжыһээн төөрихэдөө, һөөргөө Элистэеэ бусаха баатай болоо һэмби. Фашистнууд Элистэ эзэлээд, удангүй һүни үүдыемнай шангаар наяргажа тоншоод, хоёр томо немецүүд гэртэмнай ороод, байһан бүхы хогшол барааемнай онгиргожо, Пушкинай портрет абаад, поол дээрэ дэбһэжэ байжа аашалаа һэн. Тиихэ үедэ нагасамни фонтдо ахалагша лейтенантаар дайлалдажа ябаа. Энээн тухай немецүүдэй комендатурада дуулдаһан байгаа. Хүршэнэрнай үхибүүн ха юм, ямар зэмэ энээндэ байха юм бэ гэхэдэнь, немецүүд гаража ошоо һэн.

Эжымни бидэнээ бэдэржэ эсэшэнхэй ерээ һэн. Хэды хоноһон хойно наһажаал хальмаг хүн ерээд, комендатурада буудажа алуулха гэһэн хүнүүдэй списог соо таанадай нэрэ обог байна, энэ һүниндөө тэрьелжэ гарагты, мори тэргэтэй хүн хүлеэжэ байна гэбэ. Ямар һайн хүн байгааб даа. Тиигэжэ фашистнуудай һабарһаа эжытэеэ мултаржа гараа һэмди.

1943 оной декабриин 28-най үдэр Хальмагай АССР-ые усадхаха гэһэн зарлиг гаража, НКДВ-эйн буутай сэрэгшэд үүдыемнай сэлижэ зогсоод байхадань, хоёр часай хугасаа соо тон хэрэгтэй юумэеэ гартаа абаад гараха баатай болообди.

Сальск гэжэ түмэр замай станци дээрэ эшелондо һууха үедөө баһал эжыгээ төөрижэрхёоб даа. Эшелоной тогтохо бүри эжыгээл бэдэрхэб, һурагшалхаб даа. Омско областиин Кормилевска районой түб һууринда бидэниие сүлэжэ асараа һэн. Сибирягууд хубсаһа хунар, сабхи, валенка үгөө һэн. Үлдэжэ, дааража, зобожо, тулижа ябахада, хилээмэеэ хубаалдаха, сэдьхэлэй һайн үгэнүүдые хэлэхэ хүнүүд олдоод лэ байдаг һэн.

Ород зон гээшэ һайн зантай, сагаан сэдьхэлтэй, өөһэд соогоо ондоо яһатаниие багтаажа, абажа ябадаг арад юм. Нэгэ ород һайн айлайхи намайе ехэ хайрлаха, эдеэлүүлхэ, үргэжэ абаха һанаатай байгаа. Дайлалдажа ябаһан нагасамни фонтһоо бэшэг бэшэхэдээ, эжымни ажаһуужа байһан нютагай адрес эльгээгээ һэн. Эжыгээ оложо ошоходомни, баһашье хатуу хүн һэн даа, нэгэшье нёлбоһо унагаагүй һэн, би шамайе үхэшоо гэжэ һанаалби гээ һэн.

Омскдо медучилищидэ үдэшэндөө һуража, эрхим гэһэн диплом абаа һэнби. Хаана хүдэлхэбши гэжэ һурахадань, Агын округ ошохоб гээд байгааб. Тэндэ буддын шажантай буряадууд ажаһуудаг гэжэ мэдэхэ байгааб. Тиигээд лэ эжытэеэ Ага-Ханги зөөжэ ерээ һэмди. Эндэ хоёр һара болоод, буряадаар ойлгодог, хөөрэлдэжэ шададаг болоо һэмби. Нэгэтэ Хилгэндын аршаанай тэндэ машинаар ябажа байтараа, харан гэһээмни, танил гэгшэ хаданууд, хүндынүүд урдамни байгаа. Өөрөөшье гайхабаб, суг ябаһан жолоошон баһал гайхаба.Омскдо байхадамни эдэ хаданууд, гүбээнүүд зүүдэндэмни үзэгдэдэг һэн гэнэб. Урда түрэлдөө энэ нютагта түрэһэн байжал болоо хаб, тиигээд лэ иишээ жүдхэһэн байгааб гээд һанаа бэлэйб.
Ага-Хангилда нютагжааб, хүн зонооршье танил тала болооб. Хальмагаа хэды дахин ошоо һэмби, теэд сэдьхэлни иишээ тэгүүлээд, тэндэ байжа шадаагүй һэнби,-гээд хөөрөө һэн.

Хүби заяанай дошхон долгиндо шэдэлүүлэн, энээхэн наһан соогоо нилээн юумэ үзэһэн Анна Санжиевна урма зоригоо мүхөөгүй, сэбэр һайхан сэдьхэлээ алдаагүй, маани мэгзэмээ уншажа, һайхан үреэлээ хэлэжэ, хүбүүндэ үргүүлжэ байгша һэн даа. Мүнөө алтан дэлхэйһээ халижа ошонхой юм ааб даа
Поделитесь с друзьями:

Еще из раздела Досуг

Последние записи

19 января
19:03
353
13
Психолог: "Дайте ребёнку пример героя, или он найдёт свой"
Подростковый возраст в силу физиологических и психологических изменений очень сложен.
18 января
11:02
310
4
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 7. Увидеть Париж и ... начать новую жизнь!
Париж, Париж! Лучший город на Земле! Как много в этом имени таится - романтика, история, любовь...
17 января
18:00
114
В Бурятии выберут лучших «Молодых профессионалов»
С 29 января по 2 февраля в Улан-Удэ  пройдёт IV Открытый региональный чемпионат WorldSkills Russia - 2018
16 января
17:19
129
За оленями для Деда Мороза
А вы думали, зачем я в заповедник ездил? Это было перед Новым Годом, но не всё так просто. Дед Мороз, олени, снегурочки с гномами, Санта там с Йоулупукки? Не, этих всех ещё собрать ведь нужно, деды в одном месте, олени в другом, гномов вообще проблема найти. Поэтому, когда настало время, мы поехали договариваться с оленями...
16 января
16:35
144
Алтаргана – символ единения
«Золотарник на северном склоне
Вновь цветет в синеве поднебесной…»
Это слова из народной песни «Алтаргана», которую в непростые времена пели наши предки
16 января
16:32
76
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 6. Сан Тропе
День шестой Евротура - буряты в Сан Тропе. Подкрепились вкусным завтраком по-французски: тосты, джемы, кофе, чай, который уже был включен в стоимость аренды, и помчались весёлой шумной толпой дальше - к Лазурному берегу, в Ниццу!
16 января
16:28
52
АЛДАР СУУТА ДУУШАН АРИУНБААТАР
Ариунбаатарай монголоороо дуулахадань, дэлхэйн абарга томо хүгжэмшэд, дуушад, «Кардиффын аялганууд» конкурсдо тэрээнтэй тэмсээд, диилдэһэн дуушад – бүгэдэ монгол аялга соносожо, альгаа ташажа, гайхал дүүрэн нюдөөр тэрэниие шэртэжэ байгаа һэн.
16 января
16:24
3284
38
Пару слов о ШулэнДо
Кафе красивое, с дизайном, можно сказать. Цены разумные. Порции большие. Блюда вкусные
12 января
13:30
280
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 5. Три страны за день!
День четвёртый. Галопом по Европе или как буряты пересекли три страны за день
12 января
13:23
528
1
Легенда сакрального озера
Про шамана, санскрит, кипящее озеро, водяных ежей и сырую чурку. Жемчужина реликтовой Амутской котловины, сакральное озеро Балан-Тамур. Путь сюда далёк и труден, а идти нужно с чистыми помыслами...
12 января
13:02
135
О любви просто так
О любви к детям. Любовь к детям - очень безусловная вещь. Когда любишь не за что-то, не благодаря и не вопреки. А просто так
11 января
09:37
305
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 4. Пизанская башня. ВИДЕО
Буряты и Пизанская Башня. Как дёшево арендовать автомобиль в Европе? Кемпинг против хостела, что лучше? Брать ли с собой постельное бельё в путешествие, и сколько денег оно вам сэкономит?
10 января
10:54
1297
10
К истокам Баргузина. Там, где встаёт солнце
Знаете, что раньше Баргузин тек в обратную сторону, от Байкала? А о драконах и крепостях у трёх его истоков? О тех, кто жил здесь тысячи лет назад? Сегодня о истоке реки Баргузин, водной артерии страны Баргуджин-Токум, откуда родом мать Чингисхана
10 января
10:48
281
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 3. Буряты в Ватикане.
Лайфхак по посещению Ватикана! Смотрим видео!
9 января
09:57
343
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 2. Италия, Рим
Евротур с Александром Ихиритовым. Смотрим видео на моем канале YouTube!
8 января
13:57
709
Евротур Александра Ихиритова, влог 1
Начало путешествия отважных путешественников по Европе
8 января
13:56
2399
4
Зарывание последа у бурят
Обыкновенно буряты зарывают послед в землю в избе или юрте; в первой, если ребенок родится в зимниках, во второй – если в летниках. В юрте зарывают его за очагом (хойморто). На улице зарывать считают грехом (Матвей Хангалов, собрание сочинений, III том)
6 января
18:35
248
Птица-невидимка
Видели когда-нибудь дубоноса? И я не видел. Птица скрытная, редко выходит в люди, но тем не менее при желании найти её можно прямо в городе, среди воробьёв и снегирей. Просто нужно присмотреться
29 декабря
10:24
345
ХЭРЭЭДЭЙ ЗЭЭ БАСАГАНАЙ ХУБИ ЗАЯАН
Хүйтэн, хүйтэн Сибириин һалхинда
хүлдэжэ хүхэрһэн хөөрхы хальмагууд,
Зоболон үзэхэ маниие, мание
Заяаша юундэ заяагаа бэлэй...
(Хальмаг арадай дуунһаа)
28 декабря
16:29
270
Спасаем брошенную собаку. Видео
Дорогие читатели! Теперь у нас есть свой блог на infpol.ru! В нём вы можете смотреть видео-ролики о том, как мы спасаем животных в Улан-Удэ, а также можете делиться своими историями спасения животных
Показать больше
Наверх