ХЭРЭЭДЭЙ ЗЭЭ БАСАГАНАЙ ХУБИ ЗАЯАН

Хүйтэн, хүйтэн Сибириин һалхинда
хүлдэжэ хүхэрһэн хөөрхы хальмагууд,
Зоболон үзэхэ маниие, мание
Заяаша юундэ заяагаа бэлэй...
(Хальмаг арадай дуунһаа)
488
2017 оной декабриин 28-да аха дүү хальмаг араднай гашуудалта үдэрые дурсан санажа байна. 74 жэлэй саада тээ 1943 оной декабриин 28 һүни, амгалан нойрсожо байһан бүлэнүүдтэ Бериягай ударидадаг НКДВ-гэй сэрэгшэд үүдээрнь сүмэржэ ороод, Хальмагай АССР-ые усадхаха тухай СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Зарлиг уншаһан юм. Хальмаг арад зон 1943 онһоо 1957 он болотор Сибирь руу сүлэгдэжэ, юу үзөөгүйб даа, хэлэхэньшье бэрхэ.

Хальмаг арадай хуули бусаар нютагһаа намнуулагдаһанһаа хойшо 74 жэл үнгэрхэнь.. Гэбэшье хальмаг арадай уйдхар гашуудалынь буураадүй, үсэгэлдэр болоһон юумэдэл, яншаһан зандаа. Иимэ зоболон аха дүү арадтаймнай, ямаршье арадтай хэзээдэшье бү тудаг гэжэ юрөөе!


Агын тойрогой Могойто тосхондо ажаһуудаг байһан Антудинова Анна Санжиевнатай мэндэ байхадань уулзадаг, хөөрэлдэдэг байгааб. Танай анхаралда минии бэшэжэ абаһан тэрэнэй хөөрөөн:

-Үбгэ эсэгэмни – Манжиин Бадмын Коку, абамни хүгдүүд омогой Кокын Санжи гэжэ нэрэтэй байгаа. Эжымни – Джижикова Мацаг Састыковна – хэрээдэй басаган. Хальмагууд 13 отог боложо хубаардаг, нэрлэбэл,хэрээд, мэркээд, хүгдүүд, баргас, хальбин, бичкэнэй,сагаанууд, шарайд, ехэ дербет, бага дербет, торгууд, харгадууд, галзууд гээд юм. Краснодар хотын хажууда чечен яһатанай ажаһуудаг Ченжи гэжэ һууринда би түрэһэн хүмби. Үндэр наһатай чечен үбгэжөөл минии хүйһыемни хүндэжэ, Ченжи гэжэ нэрэ намда үгэһэн юм. Ехэл томо нэрэ үгэһэн байгаа даа. Чечен арад ехэ үнэн сэхэ зон, наһатайшуулаа хүндэлдэг, эхэ орондоо дуратай, эрэлхэг зоригтой зон юм. Гурбатайхан байхадамни, абамни наһа бараа һэн.

Эжымни элдэб ажал хээ даа: хүнүүдтэ хубсаһа угааха, айлай газаа, гэртэхиие сэбэрлэхэ гэхэ мэтэ. Түрэл гаралдаа дүтэ ажаһууха һанаатай Элистэ зөөжэ ерээд байтарнай, дайн эхилшоо һэн. Фашистнуудай Элистые боомбодожо эхилхэдэнь, Астрахань руу тэрьедээн болоо. Олон зон соо би эжыһээн төөришөөб. Самолёт боомбодожо, ехэл һүрөөтэй байгаа һэн даа. Эжыһээн төөрихэдөө, һөөргөө Элистэеэ бусаха баатай болоо һэмби. Фашистнууд Элистэ эзэлээд, удангүй һүни үүдыемнай шангаар наяргажа тоншоод, хоёр томо немецүүд гэртэмнай ороод, байһан бүхы хогшол барааемнай онгиргожо, Пушкинай портрет абаад, поол дээрэ дэбһэжэ байжа аашалаа һэн. Тиихэ үедэ нагасамни фонтдо ахалагша лейтенантаар дайлалдажа ябаа. Энээн тухай немецүүдэй комендатурада дуулдаһан байгаа. Хүршэнэрнай үхибүүн ха юм, ямар зэмэ энээндэ байха юм бэ гэхэдэнь, немецүүд гаража ошоо һэн.

Эжымни бидэнээ бэдэржэ эсэшэнхэй ерээ һэн. Хэды хоноһон хойно наһажаал хальмаг хүн ерээд, комендатурада буудажа алуулха гэһэн хүнүүдэй списог соо таанадай нэрэ обог байна, энэ һүниндөө тэрьелжэ гарагты, мори тэргэтэй хүн хүлеэжэ байна гэбэ. Ямар һайн хүн байгааб даа. Тиигэжэ фашистнуудай һабарһаа эжытэеэ мултаржа гараа һэмди.

1943 оной декабриин 28-най үдэр Хальмагай АССР-ые усадхаха гэһэн зарлиг гаража, НКДВ-эйн буутай сэрэгшэд үүдыемнай сэлижэ зогсоод байхадань, хоёр часай хугасаа соо тон хэрэгтэй юумэеэ гартаа абаад гараха баатай болообди.

Сальск гэжэ түмэр замай станци дээрэ эшелондо һууха үедөө баһал эжыгээ төөрижэрхёоб даа. Эшелоной тогтохо бүри эжыгээл бэдэрхэб, һурагшалхаб даа. Омско областиин Кормилевска районой түб һууринда бидэниие сүлэжэ асараа һэн. Сибирягууд хубсаһа хунар, сабхи, валенка үгөө һэн. Үлдэжэ, дааража, зобожо, тулижа ябахада, хилээмэеэ хубаалдаха, сэдьхэлэй һайн үгэнүүдые хэлэхэ хүнүүд олдоод лэ байдаг һэн.

Ород зон гээшэ һайн зантай, сагаан сэдьхэлтэй, өөһэд соогоо ондоо яһатаниие багтаажа, абажа ябадаг арад юм. Нэгэ ород һайн айлайхи намайе ехэ хайрлаха, эдеэлүүлхэ, үргэжэ абаха һанаатай байгаа. Дайлалдажа ябаһан нагасамни фонтһоо бэшэг бэшэхэдээ, эжымни ажаһуужа байһан нютагай адрес эльгээгээ һэн. Эжыгээ оложо ошоходомни, баһашье хатуу хүн һэн даа, нэгэшье нёлбоһо унагаагүй һэн, би шамайе үхэшоо гэжэ һанаалби гээ һэн.

Омскдо медучилищидэ үдэшэндөө һуража, эрхим гэһэн диплом абаа һэнби. Хаана хүдэлхэбши гэжэ һурахадань, Агын округ ошохоб гээд байгааб. Тэндэ буддын шажантай буряадууд ажаһуудаг гэжэ мэдэхэ байгааб. Тиигээд лэ эжытэеэ Ага-Ханги зөөжэ ерээ һэмди. Эндэ хоёр һара болоод, буряадаар ойлгодог, хөөрэлдэжэ шададаг болоо һэмби. Нэгэтэ Хилгэндын аршаанай тэндэ машинаар ябажа байтараа, харан гэһээмни, танил гэгшэ хаданууд, хүндынүүд урдамни байгаа. Өөрөөшье гайхабаб, суг ябаһан жолоошон баһал гайхаба.Омскдо байхадамни эдэ хаданууд, гүбээнүүд зүүдэндэмни үзэгдэдэг һэн гэнэб. Урда түрэлдөө энэ нютагта түрэһэн байжал болоо хаб, тиигээд лэ иишээ жүдхэһэн байгааб гээд һанаа бэлэйб.
Ага-Хангилда нютагжааб, хүн зонооршье танил тала болооб. Хальмагаа хэды дахин ошоо һэмби, теэд сэдьхэлни иишээ тэгүүлээд, тэндэ байжа шадаагүй һэнби,-гээд хөөрөө һэн.

Хүби заяанай дошхон долгиндо шэдэлүүлэн, энээхэн наһан соогоо нилээн юумэ үзэһэн Анна Санжиевна урма зоригоо мүхөөгүй, сэбэр һайхан сэдьхэлээ алдаагүй, маани мэгзэмээ уншажа, һайхан үреэлээ хэлэжэ, хүбүүндэ үргүүлжэ байгша һэн даа. Мүнөө алтан дэлхэйһээ халижа ошонхой юм ааб даа
Поделитесь с друзьями:

Комментарии0

Авторизуйтесь, чтобы оценивать комментарии,
получать уведомления об ответах
Войти на сайт
Ваш комментарий

Еще из раздела Досуг

Последние записи

18 июля
11:35
15
"Алтаргана" наадамда Агынхид түрүүлбэ
- Ага нютагайнгаа нэрэ солые үндэр дээрэ үргэжэ, Бүгэдэ буряадуудай “Алтаргана-2020” наадамые  эрхим бэлэдхэлтэйгээр угтаха ёһотойбди! - гээд Агын тойрогой захиргаанай толгойлогшо Баир Доржиев уряалба
5 июля
09:30
82
Трезвость - не порок?
Трезвая свадьба - здоровая семья. Трезвость как признак "социальной неблагонадежности". Как работает алкогольная программа. Почему политика "культурного пития" агрессивна. Как оставаться трезвым на празднике?
2 июля
09:43
78
Хүһөөшын һургуулиин 90 жэлэй ой
Түрэл һургуулиингаа 90 жэлэй ойн баярта холо ойроһоо Урта нютагаархин ерэбэ. Тэдэнэр баярай жагсаалда алхалалдаба, хүндэтэ багшанараа золгобо, үнинэй уулзаагүй нүхэдтэеэ уулзаба
26 июня
14:40
306
1
Гал улаан тугтай галзууд омогтон
Бүхэдэлхэйн буряад үндэстэнэй манлай түрүүтэн, Монгол гүрэнэй ниигэмэй элитэ ажалябуулагша, Буряад соёл хүгжөөхэ ба уламжалан үлдээхэ сангай юрэнхылэгшэ,...
22 июня
13:19
262
Пестициды в законе
Современное сельское хозяйство практически не может обойтись без применения профессиональных средств защиты растений. Все хотят получить отменный урожай, вырастить продукцию, имеющую красивый привлекательный вид
19 июня
10:37
615
Энгэр - передняя часть бурятского дэгэла
В последнее время вижу, как бурятская молодёжь приходит на праздничные мероприятия, круглые столы, поэтические встречи, на дискуссионные вечера, одетые в национальную одежду. Как я радуюсь этой молодёжи!
13 июня
09:36
259
Арадаймнай алтан һургаал
“Информ полис" сониной сайтын уншагшад, буряад арадайнгаа хщмщщжщщлгын һургаал тухай мэдэхэеэ олониитэ арад зондоо хубаалдыт гэжэ уряалнаб. Нагаса эжынгээ, аба эжынгээ захидагые дуулаһанаа би эндэ бэшэбэб
9 июня
10:43
765
7
Что вам нужно знать про фильм «Лето», Цоя, Науменко и Серебренникова?
На самом деле, ничего. Потому что, как это бывает, все обзоры и преждевременные рецензии либо отбивают охоту идти, либо формируют завышенные ожидания. Так что, если хотите сформировать своё объективное и сугубо личное мнение о новом фильме режиссёра Кирилла Серебренникова, не читайте дальше
7 июня
09:18
671
5
Туареги в Баргузинской долине. Аргада
Снег и песок, холод гор и жар пустыни. Далеко ли нужно ехать за таким коктейлем? У нас тут два варианта: либо в соседний край на Чарские пески - они большие и дорого, либо поменьше в Бурятии, на дюну вблизи Аргады Курумканского района
7 июня
09:11
182
Магтанабди алдарта уг гарбалаа!
Хура бороогой орожо, сахилгаан сахилжа байхада, тэнгэриин дуунһаа ехэ айдаг байһан. Хүсөөтын дабаан дээрэ, Малгайта тэнгээ гэжэ газарта тэнгэриин дуун соо луу санжаһан байгаа. “Тэнгэриин эзэн тэнгэридээ байгты” гэжэ үгэлөөд, табантан угайхид тархиһаань үргөөд, зайдантан омогойхид жабжаһаань баряад, дааганхан угтан далаһаань дүнгөөд, наймантан нажад (нахид) барижа, һүүлһээнь үргэжэ лууе дээшэнь дэгдээһэн ха
6 июня
16:19
360
1
Севрюжина с хреном
Предварительное голосование почти по Салтыкову-Щедрину
31 мая
11:57
504
Три дня дебатов
Как я и обещала, я приняла участие во всех 5 дебатах на своем округе № 29. 22-го мая они прошли в райцентре – селе Сосновозерск и собрали рекордное количество кандидатов. Семь из восьми
31 мая
09:44
139
Эрдэниин тарнитай буряад хубсаһан
Буряад уран оёдолоо һэргээжэ, арадйнгаа һайхан хубсаһаяа үмдөөд, долоон голтой, долоон зүрхэтэй болоод "Алтаргана" наадамдаа дорюун согтойгоор алхалаял, буряад угсаатан!
28 мая
14:02
1180
Они держат на себе село
Как прошли вторые дебаты в кижингинском селе Загустай
21 мая
10:12
444
Летопись Всебурятского фестиваля «Алтаргана»
На праздник «Алтарганы»
Ждет гостей наша коновязь,
Поднимая золотые поводья ваши,
примем добросердечно!
16 мая
15:47
103
Геннадий Хунхенов – главный архитектор проекта
16 мая
15:46
76
Маркетинговое исследование покупательских потоков в "Аруне"
16 мая
15:43
73
Как лучше распорядиться личными финансами
Советы экспертов
16 мая
15:41
59
Видеоотчет внутренних работ в "Аруне"
16 мая
15:40
61
Кто знает все про "Арун"?
Показать больше
Наверх