ХЭРЭЭДЭЙ ЗЭЭ БАСАГАНАЙ ХУБИ ЗАЯАН

Хүйтэн, хүйтэн Сибириин һалхинда
хүлдэжэ хүхэрһэн хөөрхы хальмагууд,
Зоболон үзэхэ маниие, мание
Заяаша юундэ заяагаа бэлэй...
(Хальмаг арадай дуунһаа)
448
2017 оной декабриин 28-да аха дүү хальмаг араднай гашуудалта үдэрые дурсан санажа байна. 74 жэлэй саада тээ 1943 оной декабриин 28 һүни, амгалан нойрсожо байһан бүлэнүүдтэ Бериягай ударидадаг НКДВ-гэй сэрэгшэд үүдээрнь сүмэржэ ороод, Хальмагай АССР-ые усадхаха тухай СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Зарлиг уншаһан юм. Хальмаг арад зон 1943 онһоо 1957 он болотор Сибирь руу сүлэгдэжэ, юу үзөөгүйб даа, хэлэхэньшье бэрхэ.

Хальмаг арадай хуули бусаар нютагһаа намнуулагдаһанһаа хойшо 74 жэл үнгэрхэнь.. Гэбэшье хальмаг арадай уйдхар гашуудалынь буураадүй, үсэгэлдэр болоһон юумэдэл, яншаһан зандаа. Иимэ зоболон аха дүү арадтаймнай, ямаршье арадтай хэзээдэшье бү тудаг гэжэ юрөөе!


Агын тойрогой Могойто тосхондо ажаһуудаг байһан Антудинова Анна Санжиевнатай мэндэ байхадань уулзадаг, хөөрэлдэдэг байгааб. Танай анхаралда минии бэшэжэ абаһан тэрэнэй хөөрөөн:

-Үбгэ эсэгэмни – Манжиин Бадмын Коку, абамни хүгдүүд омогой Кокын Санжи гэжэ нэрэтэй байгаа. Эжымни – Джижикова Мацаг Састыковна – хэрээдэй басаган. Хальмагууд 13 отог боложо хубаардаг, нэрлэбэл,хэрээд, мэркээд, хүгдүүд, баргас, хальбин, бичкэнэй,сагаанууд, шарайд, ехэ дербет, бага дербет, торгууд, харгадууд, галзууд гээд юм. Краснодар хотын хажууда чечен яһатанай ажаһуудаг Ченжи гэжэ һууринда би түрэһэн хүмби. Үндэр наһатай чечен үбгэжөөл минии хүйһыемни хүндэжэ, Ченжи гэжэ нэрэ намда үгэһэн юм. Ехэл томо нэрэ үгэһэн байгаа даа. Чечен арад ехэ үнэн сэхэ зон, наһатайшуулаа хүндэлдэг, эхэ орондоо дуратай, эрэлхэг зоригтой зон юм. Гурбатайхан байхадамни, абамни наһа бараа һэн.

Эжымни элдэб ажал хээ даа: хүнүүдтэ хубсаһа угааха, айлай газаа, гэртэхиие сэбэрлэхэ гэхэ мэтэ. Түрэл гаралдаа дүтэ ажаһууха һанаатай Элистэ зөөжэ ерээд байтарнай, дайн эхилшоо һэн. Фашистнуудай Элистые боомбодожо эхилхэдэнь, Астрахань руу тэрьедээн болоо. Олон зон соо би эжыһээн төөришөөб. Самолёт боомбодожо, ехэл һүрөөтэй байгаа һэн даа. Эжыһээн төөрихэдөө, һөөргөө Элистэеэ бусаха баатай болоо һэмби. Фашистнууд Элистэ эзэлээд, удангүй һүни үүдыемнай шангаар наяргажа тоншоод, хоёр томо немецүүд гэртэмнай ороод, байһан бүхы хогшол барааемнай онгиргожо, Пушкинай портрет абаад, поол дээрэ дэбһэжэ байжа аашалаа һэн. Тиихэ үедэ нагасамни фонтдо ахалагша лейтенантаар дайлалдажа ябаа. Энээн тухай немецүүдэй комендатурада дуулдаһан байгаа. Хүршэнэрнай үхибүүн ха юм, ямар зэмэ энээндэ байха юм бэ гэхэдэнь, немецүүд гаража ошоо һэн.

Эжымни бидэнээ бэдэржэ эсэшэнхэй ерээ һэн. Хэды хоноһон хойно наһажаал хальмаг хүн ерээд, комендатурада буудажа алуулха гэһэн хүнүүдэй списог соо таанадай нэрэ обог байна, энэ һүниндөө тэрьелжэ гарагты, мори тэргэтэй хүн хүлеэжэ байна гэбэ. Ямар һайн хүн байгааб даа. Тиигэжэ фашистнуудай һабарһаа эжытэеэ мултаржа гараа һэмди.

1943 оной декабриин 28-най үдэр Хальмагай АССР-ые усадхаха гэһэн зарлиг гаража, НКДВ-эйн буутай сэрэгшэд үүдыемнай сэлижэ зогсоод байхадань, хоёр часай хугасаа соо тон хэрэгтэй юумэеэ гартаа абаад гараха баатай болообди.

Сальск гэжэ түмэр замай станци дээрэ эшелондо һууха үедөө баһал эжыгээ төөрижэрхёоб даа. Эшелоной тогтохо бүри эжыгээл бэдэрхэб, һурагшалхаб даа. Омско областиин Кормилевска районой түб һууринда бидэниие сүлэжэ асараа һэн. Сибирягууд хубсаһа хунар, сабхи, валенка үгөө һэн. Үлдэжэ, дааража, зобожо, тулижа ябахада, хилээмэеэ хубаалдаха, сэдьхэлэй һайн үгэнүүдые хэлэхэ хүнүүд олдоод лэ байдаг һэн.

Ород зон гээшэ һайн зантай, сагаан сэдьхэлтэй, өөһэд соогоо ондоо яһатаниие багтаажа, абажа ябадаг арад юм. Нэгэ ород һайн айлайхи намайе ехэ хайрлаха, эдеэлүүлхэ, үргэжэ абаха һанаатай байгаа. Дайлалдажа ябаһан нагасамни фонтһоо бэшэг бэшэхэдээ, эжымни ажаһуужа байһан нютагай адрес эльгээгээ һэн. Эжыгээ оложо ошоходомни, баһашье хатуу хүн һэн даа, нэгэшье нёлбоһо унагаагүй һэн, би шамайе үхэшоо гэжэ һанаалби гээ һэн.

Омскдо медучилищидэ үдэшэндөө һуража, эрхим гэһэн диплом абаа һэнби. Хаана хүдэлхэбши гэжэ һурахадань, Агын округ ошохоб гээд байгааб. Тэндэ буддын шажантай буряадууд ажаһуудаг гэжэ мэдэхэ байгааб. Тиигээд лэ эжытэеэ Ага-Ханги зөөжэ ерээ һэмди. Эндэ хоёр һара болоод, буряадаар ойлгодог, хөөрэлдэжэ шададаг болоо һэмби. Нэгэтэ Хилгэндын аршаанай тэндэ машинаар ябажа байтараа, харан гэһээмни, танил гэгшэ хаданууд, хүндынүүд урдамни байгаа. Өөрөөшье гайхабаб, суг ябаһан жолоошон баһал гайхаба.Омскдо байхадамни эдэ хаданууд, гүбээнүүд зүүдэндэмни үзэгдэдэг һэн гэнэб. Урда түрэлдөө энэ нютагта түрэһэн байжал болоо хаб, тиигээд лэ иишээ жүдхэһэн байгааб гээд һанаа бэлэйб.
Ага-Хангилда нютагжааб, хүн зонооршье танил тала болооб. Хальмагаа хэды дахин ошоо һэмби, теэд сэдьхэлни иишээ тэгүүлээд, тэндэ байжа шадаагүй һэнби,-гээд хөөрөө һэн.

Хүби заяанай дошхон долгиндо шэдэлүүлэн, энээхэн наһан соогоо нилээн юумэ үзэһэн Анна Санжиевна урма зоригоо мүхөөгүй, сэбэр һайхан сэдьхэлээ алдаагүй, маани мэгзэмээ уншажа, һайхан үреэлээ хэлэжэ, хүбүүндэ үргүүлжэ байгша һэн даа. Мүнөө алтан дэлхэйһээ халижа ошонхой юм ааб даа
Поделитесь с друзьями:

Комментарии0

Авторизуйтесь, чтобы оценивать комментарии,
получать уведомления об ответах
Войти на сайт
Ваш комментарий

Еще из раздела Досуг

Последние записи

26 апреля
17:53
26
Посеешь привычку-пожнешь судьбу.
Как  уберечь ребенка от зависимостей. Почему важно создание безопасной среды в школе и учебных заведениях. Почему нельзя демонстрировать детям зависимое поведение.
23 апреля
15:28
180
Баталии в Тунке
Первый Шахматный турнир в Тункинском районе памяти первого ширетуя, основателя первого Буддийского дацана в Тункинской долине Доржи Таршигарова (Таршагар-ламбахай)
21 апреля
15:11
178
Неожиданно сравнил «Тихое место» и «Тренер»
Странное решение! Как их можно сравнивать? Из общего у них разве что буква "Т" в названии. Но я хочу сравнить режиссуру
18 апреля
14:39
760
1
Удивительные люди Горной Оки
В своем блоге начинаю рассказывать об удивительных людях моей родины, моих земляках - Окинцах
16 апреля
15:54
358
Хабарай сэсэг-хатаршадай тэмсээн
Үхибүүд  ямар баяртайнууд гээшэб! Эдир хатаршад багшаа амаршална, багшань үхибүүдээ тэбэрин, баяртай энеэбхилнэ
16 апреля
09:12
298
Окинский горный волейбол
На прошлой неделе 6-7 апреля в Окинском районе состоялся открытый турнир по волейболу среди мужских и женских команд памяти почетного гражданина Окинского района, ветерана ВОВ Биданова Самбу Данзановича
11 апреля
16:37
987
2
Закон – тайга, медведь - хозяин
Что общего между политиками и животными
10 апреля
17:20
335
1
Лесной геноцид
Вырубка реликтовых лесов в Бурятии приняла катастрофический характер
9 апреля
09:35
253
Нүүдэлшэдэй гайхамшаг түхеэрэлгэ - һэеы гэр
Үе сагай үнгэрхэ бүри урданай юумэн мартагдана.  Мэдэхэ хөөрэхэ зон үсөөржэл байна. Тиимэ тула олон жэлэй саада тээ Агын тойрогой  "Толон" сониндо уншаһан Д.Далаевагай толилолго эндэ буулгажа табибаб. Һэеы гэр дархалдаг хүнүүдтэ хэрэгтэй байжа болохо. Саарһан дээрэ байхадаа, саарһан хуушарна, харин энэ Интернет  гээшэ соо хадагалагдаад байхадаа,  хэзээ нэгэтэ  хожом хүнүүдтэ хэрэгтэй байжа магад гэжэ бодооб.
4 апреля
10:45
482
Абьяас бэлигээ түрэл арадтаа бэлэглэнэ
Сэсэгмаагай шэнгэхэн һайхан гоё хоолойгоор дуугаа дуулахадань,  хаанаһаа иимэ гоё, иимэ гайхамшаг аялга бидэниие уяруулан  гарана гээшэб?  Энэ һайхан дуу яагаад иимэ гоёор амилуулжа шадана гээшэб гэжэ гайхамаар байдаг.
3 апреля
11:09
520
Несколько фактов про больничные - листки временной нетрудоспособности
Если работодатель задерживает Вам оплату по листку временной нетрудоспособности, он обязан уплатить проценты за задержку – в силу ст. 236 ТК РФ материальная ответственность работодателя наступает за задержку не только выплаты зарплаты, но и других выплат, причитающихся работнику
2 апреля
14:46
1240
2
«Замечательный» мэр. Часть вторая
И самое главное, по итогам своего мэрства Голков ни при каких раскладах не сможет заявить, что является «самым богатым бурятом в мире». По двум очевидным причинам...
30 марта
13:52
1173
5
«Замечательный» мэр
По факту, эту экстремальную зиму и весну мэрия провела успешно. Все возможные негативные последствия удалось минимизировать. Никаких катастроф не произошло. Но в сознании жителей города эта зима и весна однозначно будет рассматриваться, как чудовищный провал. Триумф некомпетентности, безалаберности да и просто беспомощности.
30 марта
13:03
198
Эхэ хэлээ гамная!
“Буряад хэлэмни баян даа!” гэһэн шатада үхибүүд оньһон үгэ хэлэбэ. Урилдаашад оньһон үгэ дабтахагүй ёһотой
29 марта
16:15
219
"Абай Гэсэр" - буряад арадай эрдэни зэндэмэни!
Хүн түрэлтэнэй түүхэдэ “Илиада”, “Одиссея”, грегүүдэй троян дайн тухай домогуудай хажууда эрдэмтэдтэ адлил дээгүүр сэгнэгдэдэг буряад арадаймнай “Абай Гэсэр” баатарлиг үльгэр байнал! “Абай Гэсэр” арадаймнай оюун бодолой дээжэ зохёол байха зуураа, үеһөө үедэ дамжуулагдан ерэһэн эрдэни зэндэмэнимнай болоно.
27 марта
18:07
271
Арадай зан заншалай абдар уудалая!
Буряад-монголшууд нара зүбые ехээр хүндэлдэг гуримтай. Юумые тойроходоо,
нара зүб эрьежэ хурайлдаг. Холо газар ябаха болоходоо, нара зүб
эрьеэд гарадаг. Нара буруу хүдэлэлгэниие сээрлэдэг байна
26 марта
10:41
368
"Алтаргана-2018" нааданиие угтуулан
Мүнөө зун Эрхүү хотодо болохо "Алтаргана-2018" нааданиие угтуулан таанадай һонирхохо мэдээ табибаб
19 марта
10:06
521
Как уберечь ребёнка от наркотиков?
Истории наркобизнеса более 3000 лет, поэтому основным своим оружием для обмана людей он избрал мифотворчество
19 марта
09:33
669
Дуулан ябахаа эндэ түрөө һэм, дуушан хэзээш байхалби...
Буряад арадай, буряад хэлэнэй, буряад дуунай байһан сагта буряад арадай гайхамшаг хүбүүдэй нэгэн Даши Дамбаевай алдар нэрэ хэтын хэтэдэ, үеын үедэ мартагдахагүй, мүнхэ дурасхаал болон зула шэнги бадаржа байха!
15 марта
18:37
329
Кто научил людей строить дома?
Чтоб понимать язык птиц нужно съесть сердце дракона. Хотите найти женщину? Именно поползень укажет вам верную партию. А почему поползень глухой?
Показать больше
Наверх