МИНИИ ДУРСАМЖА

Хэрэн дээрэ буугаад Саяанай үндэр хада уулануудые харахадамни, дүтэхэны шэнгеэр харагдаа һэн. Аршан курорт хүрэтэр удаан лэ ябажа тэрэ Саяан уулын хормойдо хүрөө һэмди. Талын хүн хадаа би Саяанай сарьдагуудые, хүүен хүршэгэнэн урдажа хүнхинэжэ байһан Хэнгэргэ  голые гайхан, һүгэдэн хараһанаа мартадаггүйб.
361
1966 ондо Улаан-Үдэ руу ябаха болоходомни, абамни хэлээ һэн: “Уранзохёолшо Даширабдан Батожабай мяха шуһаараа манай Хожогортоной юмэ, ши тэдээнэйдэ ошоорой”. , Агаһаа ерээд Дашарабдан ахайнда байдаг болобоб. Һамасуу абгай гэжэ ехэ һайхан сэдьхэлтэй хүн намайе “Буряад Үнэн” сониндо машинисткаар ажалда оруулба. Бүхы нютагуудһаа олон залуушуул, һургуулишье бэдэрһэн гү, али ажалдашье орохо һанаатай зон олоороо Даширабдан ахайнда байрлагша һэмди. Даширабдан ахайн эжы Балжад абгай хэлэхэ: “Айл үүдээрээ юм. Манай залуу айл болоод байхада, нютагай залуушуул һэеы гэр соохи барааемнай хогшолтойнь газаа гаргажархёод, алта нюулсажа үүр сайтар наададаг һэн даа, нааданай тарахада бүхы юумэеэ оруулжа унтагша бэлэйбди”-гэжэ обогоножо байжа энеэжэ хөөрэгшэ һэн. Агаһаа, Хэжэнгэһээ дүтыншье, холыншье түрэлнүүд таһалгаряагүй ерэжэ ошожо, сайлажа байгша бэлэй.

Даширабдан ахайнда байхадаа суута дуушадые, артистнуудые, элитэ уран зохёолшодые харадаг һэмби.

60-аад онуудаар Даша Дамбаев  һаяхан лэ “Сэлэнгэ” дуугаараа сууда гараад байгаа. Нэгэтэ Даша Дамбаев олон гэгшэ нүхэдөө дахууланхай,  Даширабдан ахайнда ерээ һэн. Ахайтан айлшадые хүндэлбэ даа. Даша Дамбаев залуушуулаараа “Сэлэнгэ” дуугаа дуулахадань, би түрүүшынхиеэ шагнаад, ямар гоё дуун гээшэб гэжэ ехэл зүрхөө хүдэлгэн һууһанаа мүнөөшье элихэнээр һанадагби. Даши Дамбаев өөрөө һайхан гоё хоолойтой байгаа һэн. Даширабдан ахайе өөрөө дуу дуулажа байхыень дуулаагүйб. Тиигэбэшье хүнүүдэй гоёор дуу дуулахада хүхихэ, уярхашье даа. Гоёшоогоо һаа, дахин дуулахыень гуйха. “Хүдэр Дунгыдаа”,  “Хэрлэн”, “Моозоймнай” гэһэн дуунуудта ехэл дуратай юм һэн. “Худэр Дунгыдаа” гэжэ дуун тухай нэгэтэ иигэжэ хэлээ һэн: “Ямар гүнзэгы удхатайгаар буряад хүн дуулааб даа. Дурлаһан нүхэртэеэ уулзажа  зүүдэлхэмнишье гоёхон байна даа гэжэ дуулаа бшуу даа”,-гээгшэ һэн. “Хэрлэн хэнтэй уулзахые бодосон бээ…”  дуун тухай хэлэхэдээ: “Хэрлэн мүрэнэй эрьедэ удаан һуугаа һэнби. Олон юумэн тухай бодолгото болооб. Мянган адуунай түбэрөөн шэхэндэм дуулдаһан шэнги болоо бэлэй” гэжэ хэлээ һэн.

Тэрэ үедэ залуушуул Александр Жамбалдоржиевай “Минии Ангарын хабар” гэжэ дуран тухай туужа һонирхожо уншадаг байгаабди. Александр Жамбалдоржиевые Даширабдан  ахайнда ходол харагша һэм.Нютагтаа ошоод  Александр Жамбалдоржиевые дүтэһөө харааб гэжэ нүхэд басагадтаа хэлэхэдэм, тэдэм намда этигэгшэгүй һэн.

Нэгэтэ ахайнда Бадма Мелентьевич Балдаков гэжэ хүн орожо ерэбэ.  Һамасуу абгайдаа хамһалсабаб, баһал хүндэлбэбди. Бадма Мелентьевич Даширабдан Одбоевич хоёрнай столдоо һуужа үдын хоол барилгань нилээн удаан үргэлжэлөө даа. Хатуу харые барингүй байхань һэн гү, нилээхэн халамгайнууд болоо  даа. Даширабдан ахай бодожо ерээд: “Великий певец Бурятии” гээд Балдаковоо тэбэрибэ, тиихэдэнь Бадма Мелентьевичынь баһал урдаһаань хүнхинэһэн бүдүүн хоолойгоор: “Великий писатель Бурятии”,- гэбэ.  Һүүлээрнь хоюулаа тэбэрилдээд: “Великие сыны бурятов”,-гэлдээд шангаар энеэлдэхыень хараа бэлэйб. Нээрээл агууехэ хүнүүдые харадаг байгааб даа.

Һамасуу абгайн дүү хүбүүн Арсалан Раднаевичтан тэрэ үедэ Коммунистическэ гудамжаар  модон гэртэ байдаг һэн. Нэгэтэ Даширабдан ахайтан үхибүүдээрээ  дүүгэйдээ эжытэеэ  уулзахаа ошобод. Ногоон базаарай тэндэ ябажа ябатараа гэнтэ Даширабдан ахаймнай нэгэ хүниие хараад ехэл хүхибэ: “Оо, энэ арадаймнай артист гуталханаа багсадуулжа байнал, үтэр манаар ябая”,- гээд лэ  тэрэ хүниие дахуулба. Һүүлдэ мэдэхэдэмни,  тэрэ хүмнай Сталинай нэрэмжэтэ премиин лауреат, агууехэ артист, режиссер Гомбо Цыденжапович Цыденжапов байһан байгаа. Эдэ агууехэ хүнүүдэй хөөрэлдэхэһөө ойлгоходом, Гомбо Цыденжапович анхан дасанда лама байһан  байгаа ха. Тэндэ байһан зон бүгэдэ ехэл һонирхобобди. Үндэр наһатай Долгор Найдановна Һамасуу абгайн эжынь ехэл һонирхон хөөрэлдөөень шагнаа һэн. Худатан айлшадаа хүндэлхөө бууза хэхэ гэжэ байхадань, Гомбо Цыденжапович дасанда урдань яагаад бууза хэдэг байгааб, тиимэ гуримаар хэе гээд, гараа  угаажа ерээд хоёр хутага баряад гараараа  түргэн мяхыень татажа буузын мяха бэлдээ һэн. Мүнөө һанахадам, мяханда уһа, һү, талха дээгүүрнь үбэнүүлээ, һонгиныень жэжээр хэршэжэ хээд, худхаад бэлэн болгожорхёо. Би талхыень бажуугаа һэм, буузаяа хунихашье онсо ондоо гуримтай, ямар түргөөр оло дахин хуняа монсогойлооб. Буузаяа болгоод, аргагүй удаан  хабхагаарнь оло дахин һибэхэ гэжэ байжа зааһыень мүнөөшье болотор мартагшагүйб. Тэрэ амтан бууза болоод худатанай хүндэ барижа байжа ехэл элдэб һонин хөөрэлдөө хэһэн юм. Тиихэдээ Гомбо Цыденжапович түрүүшын декада тухай иигэжэ хөөрөө һэн: “Гоё хубсаһа артистнуудтаа оюулхадаа,  дасанай склад сооһоо хуушан дэгэлнүүдэй торго хэрэглээ һэмди. Тэрэ урданай торгонууднай хуу хас тамгатай байгаа. Гоёнууд дэгэл хбсаһан болгоод, артистнууднай үмдэжэ наада харуулаал ааб даа. Тиигээд лэ ехын газарта мүшхүүлбэ гээшэб.

Артистнуудай хубсаһанууд юундэ, ямар удхатайгаар хас тамга (свастика) зураатай бүдүүд бэ?”- гэбэ. Хэлэ аманда бэрхэ байһандаа урдаа оруулаагүйб: “Энэ тамга гээшэ немецүүдэй һанаһан юумэн бэшэ, үни холын удхатай юумэ. Түбэд гүрэнэй Һаса хото дээгүүр самолеодоор ниидээд хараа бол, Һаса хото  хас тамгын дүрсэтэй байха” гэжэ хэлэжэ гаралсаһан хүм. Тон тиимэ юм гү,  мэдэнэгүйб”,- гээд ташаганаса энеэжэ, хөөрэжэ  һуугаа бэлэй.

Нэгэтэ Даширабдан ахай Түнхэнөөр ябаад ерэхэм гэбэ. Тиихэдэнь Һамасуу абгай намайе ахайтаяа ошожо Түнхэн нютаг хаража ерэ гээд, маанадые Түнхэн ябуулба даа. Харуулшан хадаа мүнгэ юумэеэ биинь хармаанланхайб, ахайтаяал хоюулан Хэрэн самолеодоор ниидэбэбди.

Хэрэн дээрэ буугаад Саяанай үндэр хада уулануудые харахадамни, дүтэхэны шэнгеэр харагдаа һэн. Аршан курорт хүрэтэр удаан лэ ябажа тэрэ Саяан уулын хормойдо хүрөө һэмди. Талын хүн хадаа би Саяанай сарьдагуудые, хүүен хүршэгэнэн урдажа хүнхинэжэ байһан Хэнгэргэ  голые гайхан, һүгэдэн хараһанаа мартадаггүйб.

Даширабдан ахайе олон залуушуул ходол дахажа ябадаг һэн. Ахай мүнгэеэ үлүү булуу юумэндэ һалгажархихоо һанаха даа. Биинь мүнгэ үгэхэгүй гэжэ оролдохоб, тиигээд хараалгахаб даа. Угайдхадаа соходомни (урда духадамни) хоёр нюдэнэйм хоорондо хадьха гарашоо. Олон залуу хүбүүдэй хажууда: “Харана гүт энээниие. Хэды мүнгөөр архи уугааб гэжэ үдэшэ бүри телефоноор хонходожо хобложо байдаг һамганайм табиһан гурба нюдэтэй шпион”, - гэжэ байжа намаяа хургаараа заажа байжа хашхарха. Би эшэхэб даа. Залхуураад эриһэн мүнгыень  үгэгшэ бэлэйб. Столоводо  олохон зониие эдеэлүүлхэ, ундалуулха даа.

Таһархай гэжэ  нютагта байдаг Лубсан бөөтэй уулзахаяа ябагаар ошоо һэмди. Холо ой соо ошожо Лубсан Кондратьевич  Даширабдан ахай хоёр удаан юун тухайб даа хөөрэлдөө һэн.

Даширабдан ахай гээшэ зохёолоо бэшэхэеэ бэлдэжэ, бэшэжэш байхадаа Һамасуу абгайеш унтуулхагүй, өөрөөшье унтахагүй, бүхэли һүниндөө бэшэхэеэ байһан юумэеэ хөөрэдэг заншалтай һэн. Шагнажа байтараа үргэһэндөө диилдээд унташахаш. Шагнажа байһан би нэгэтэ нойтон полотенцеэр шабхадуулаа һэмби. “Нагаса абгайдаа гараар хүрөө һаа, һалга болошохоб, гараараа сохиногүйб, полотенцеэр шабхаданаб, шагныш даа. Үхэһэн хойном, ямар зээтэй байһан  тухайгаа хөөрэжэ ябахаш”,-гэжэ байжа хэлэһыень мартагшагүйб.

Поделитесь с друзьями:

Еще из раздела Досуг

Последние записи

23 апреля
15:28
168
Баталии в Тунке
Первый Шахматный турнир в Тункинском районе памяти первого ширетуя, основателя первого Буддийского дацана в Тункинской долине Доржи Таршигарова (Таршагар-ламбахай)
21 апреля
15:11
170
Неожиданно сравнил «Тихое место» и «Тренер»
Странное решение! Как их можно сравнивать? Из общего у них разве что буква "Т" в названии. Но я хочу сравнить режиссуру
18 апреля
14:39
758
1
Удивительные люди Горной Оки
В своем блоге начинаю рассказывать об удивительных людях моей родины, моих земляках - Окинцах
16 апреля
15:54
356
Хабарай сэсэг-хатаршадай тэмсээн
Үхибүүд  ямар баяртайнууд гээшэб! Эдир хатаршад багшаа амаршална, багшань үхибүүдээ тэбэрин, баяртай энеэбхилнэ
16 апреля
09:12
297
Окинский горный волейбол
На прошлой неделе 6-7 апреля в Окинском районе состоялся открытый турнир по волейболу среди мужских и женских команд памяти почетного гражданина Окинского района, ветерана ВОВ Биданова Самбу Данзановича
11 апреля
16:37
980
2
Закон – тайга, медведь - хозяин
Что общего между политиками и животными
10 апреля
17:20
333
1
Лесной геноцид
Вырубка реликтовых лесов в Бурятии приняла катастрофический характер
9 апреля
09:35
253
Нүүдэлшэдэй гайхамшаг түхеэрэлгэ - һэеы гэр
Үе сагай үнгэрхэ бүри урданай юумэн мартагдана.  Мэдэхэ хөөрэхэ зон үсөөржэл байна. Тиимэ тула олон жэлэй саада тээ Агын тойрогой  "Толон" сониндо уншаһан Д.Далаевагай толилолго эндэ буулгажа табибаб. Һэеы гэр дархалдаг хүнүүдтэ хэрэгтэй байжа болохо. Саарһан дээрэ байхадаа, саарһан хуушарна, харин энэ Интернет  гээшэ соо хадагалагдаад байхадаа,  хэзээ нэгэтэ  хожом хүнүүдтэ хэрэгтэй байжа магад гэжэ бодооб.
4 апреля
10:45
481
Абьяас бэлигээ түрэл арадтаа бэлэглэнэ
Сэсэгмаагай шэнгэхэн һайхан гоё хоолойгоор дуугаа дуулахадань,  хаанаһаа иимэ гоё, иимэ гайхамшаг аялга бидэниие уяруулан  гарана гээшэб?  Энэ һайхан дуу яагаад иимэ гоёор амилуулжа шадана гээшэб гэжэ гайхамаар байдаг.
3 апреля
11:09
520
Несколько фактов про больничные - листки временной нетрудоспособности
Если работодатель задерживает Вам оплату по листку временной нетрудоспособности, он обязан уплатить проценты за задержку – в силу ст. 236 ТК РФ материальная ответственность работодателя наступает за задержку не только выплаты зарплаты, но и других выплат, причитающихся работнику
2 апреля
14:46
1238
2
«Замечательный» мэр. Часть вторая
И самое главное, по итогам своего мэрства Голков ни при каких раскладах не сможет заявить, что является «самым богатым бурятом в мире». По двум очевидным причинам...
30 марта
13:52
1171
5
«Замечательный» мэр
По факту, эту экстремальную зиму и весну мэрия провела успешно. Все возможные негативные последствия удалось минимизировать. Никаких катастроф не произошло. Но в сознании жителей города эта зима и весна однозначно будет рассматриваться, как чудовищный провал. Триумф некомпетентности, безалаберности да и просто беспомощности.
30 марта
13:03
197
Эхэ хэлээ гамная!
“Буряад хэлэмни баян даа!” гэһэн шатада үхибүүд оньһон үгэ хэлэбэ. Урилдаашад оньһон үгэ дабтахагүй ёһотой
29 марта
16:15
218
"Абай Гэсэр" - буряад арадай эрдэни зэндэмэни!
Хүн түрэлтэнэй түүхэдэ “Илиада”, “Одиссея”, грегүүдэй троян дайн тухай домогуудай хажууда эрдэмтэдтэ адлил дээгүүр сэгнэгдэдэг буряад арадаймнай “Абай Гэсэр” баатарлиг үльгэр байнал! “Абай Гэсэр” арадаймнай оюун бодолой дээжэ зохёол байха зуураа, үеһөө үедэ дамжуулагдан ерэһэн эрдэни зэндэмэнимнай болоно.
27 марта
18:07
270
Арадай зан заншалай абдар уудалая!
Буряад-монголшууд нара зүбые ехээр хүндэлдэг гуримтай. Юумые тойроходоо,
нара зүб эрьежэ хурайлдаг. Холо газар ябаха болоходоо, нара зүб
эрьеэд гарадаг. Нара буруу хүдэлэлгэниие сээрлэдэг байна
26 марта
10:41
368
"Алтаргана-2018" нааданиие угтуулан
Мүнөө зун Эрхүү хотодо болохо "Алтаргана-2018" нааданиие угтуулан таанадай һонирхохо мэдээ табибаб
19 марта
10:06
520
Как уберечь ребёнка от наркотиков?
Истории наркобизнеса более 3000 лет, поэтому основным своим оружием для обмана людей он избрал мифотворчество
19 марта
09:33
668
Дуулан ябахаа эндэ түрөө һэм, дуушан хэзээш байхалби...
Буряад арадай, буряад хэлэнэй, буряад дуунай байһан сагта буряад арадай гайхамшаг хүбүүдэй нэгэн Даши Дамбаевай алдар нэрэ хэтын хэтэдэ, үеын үедэ мартагдахагүй, мүнхэ дурасхаал болон зула шэнги бадаржа байха!
15 марта
18:37
327
Кто научил людей строить дома?
Чтоб понимать язык птиц нужно съесть сердце дракона. Хотите найти женщину? Именно поползень укажет вам верную партию. А почему поползень глухой?
15 марта
09:20
987
Буряад арадтамнай иимэ хyбyyн дахяад хэзээ тyрэхэб?!
Бата Баяртуев бyхы hалбаряар: ургамал, шумуулhаа эхилээд, хубсаhа хунар, эдеэ хоол, байра байдал хyрэтэр, шажан мyргэл, ёhо заншал, уг изагуур, буряад хyнэй hyр hyлдэ, эхэ байгаалияа гамнаха, шэнжэлхэ  тухай ажалай  дэлгэрэнгы хараа шэглэл табяад, ажаллажа байтараа, наhанhаа нyгшөө hэн.
Показать больше
Наверх