МИНИИ ДУРСАМЖА

Хэрэн дээрэ буугаад Саяанай үндэр хада уулануудые харахадамни, дүтэхэны шэнгеэр харагдаа һэн. Аршан курорт хүрэтэр удаан лэ ябажа тэрэ Саяан уулын хормойдо хүрөө һэмди. Талын хүн хадаа би Саяанай сарьдагуудые, хүүен хүршэгэнэн урдажа хүнхинэжэ байһан Хэнгэргэ  голые гайхан, һүгэдэн хараһанаа мартадаггүйб.
260
1966 ондо Улаан-Үдэ руу ябаха болоходомни, абамни хэлээ һэн: “Уранзохёолшо Даширабдан Батожабай мяха шуһаараа манай Хожогортоной юмэ, ши тэдээнэйдэ ошоорой”. , Агаһаа ерээд Дашарабдан ахайнда байдаг болобоб. Һамасуу абгай гэжэ ехэ һайхан сэдьхэлтэй хүн намайе “Буряад Үнэн” сониндо машинисткаар ажалда оруулба. Бүхы нютагуудһаа олон залуушуул, һургуулишье бэдэрһэн гү, али ажалдашье орохо һанаатай зон олоороо Даширабдан ахайнда байрлагша һэмди. Даширабдан ахайн эжы Балжад абгай хэлэхэ: “Айл үүдээрээ юм. Манай залуу айл болоод байхада, нютагай залуушуул һэеы гэр соохи барааемнай хогшолтойнь газаа гаргажархёод, алта нюулсажа үүр сайтар наададаг һэн даа, нааданай тарахада бүхы юумэеэ оруулжа унтагша бэлэйбди”-гэжэ обогоножо байжа энеэжэ хөөрэгшэ һэн. Агаһаа, Хэжэнгэһээ дүтыншье, холыншье түрэлнүүд таһалгаряагүй ерэжэ ошожо, сайлажа байгша бэлэй.

Даширабдан ахайнда байхадаа суута дуушадые, артистнуудые, элитэ уран зохёолшодые харадаг һэмби.

60-аад онуудаар Даша Дамбаев  һаяхан лэ “Сэлэнгэ” дуугаараа сууда гараад байгаа. Нэгэтэ Даша Дамбаев олон гэгшэ нүхэдөө дахууланхай,  Даширабдан ахайнда ерээ һэн. Ахайтан айлшадые хүндэлбэ даа. Даша Дамбаев залуушуулаараа “Сэлэнгэ” дуугаа дуулахадань, би түрүүшынхиеэ шагнаад, ямар гоё дуун гээшэб гэжэ ехэл зүрхөө хүдэлгэн һууһанаа мүнөөшье элихэнээр һанадагби. Даши Дамбаев өөрөө һайхан гоё хоолойтой байгаа һэн. Даширабдан ахайе өөрөө дуу дуулажа байхыень дуулаагүйб. Тиигэбэшье хүнүүдэй гоёор дуу дуулахада хүхихэ, уярхашье даа. Гоёшоогоо һаа, дахин дуулахыень гуйха. “Хүдэр Дунгыдаа”,  “Хэрлэн”, “Моозоймнай” гэһэн дуунуудта ехэл дуратай юм һэн. “Худэр Дунгыдаа” гэжэ дуун тухай нэгэтэ иигэжэ хэлээ һэн: “Ямар гүнзэгы удхатайгаар буряад хүн дуулааб даа. Дурлаһан нүхэртэеэ уулзажа  зүүдэлхэмнишье гоёхон байна даа гэжэ дуулаа бшуу даа”,-гээгшэ һэн. “Хэрлэн хэнтэй уулзахые бодосон бээ…”  дуун тухай хэлэхэдээ: “Хэрлэн мүрэнэй эрьедэ удаан һуугаа һэнби. Олон юумэн тухай бодолгото болооб. Мянган адуунай түбэрөөн шэхэндэм дуулдаһан шэнги болоо бэлэй” гэжэ хэлээ һэн.

Тэрэ үедэ залуушуул Александр Жамбалдоржиевай “Минии Ангарын хабар” гэжэ дуран тухай туужа һонирхожо уншадаг байгаабди. Александр Жамбалдоржиевые Даширабдан  ахайнда ходол харагша һэм.Нютагтаа ошоод  Александр Жамбалдоржиевые дүтэһөө харааб гэжэ нүхэд басагадтаа хэлэхэдэм, тэдэм намда этигэгшэгүй һэн.

Нэгэтэ ахайнда Бадма Мелентьевич Балдаков гэжэ хүн орожо ерэбэ.  Һамасуу абгайдаа хамһалсабаб, баһал хүндэлбэбди. Бадма Мелентьевич Даширабдан Одбоевич хоёрнай столдоо һуужа үдын хоол барилгань нилээн удаан үргэлжэлөө даа. Хатуу харые барингүй байхань һэн гү, нилээхэн халамгайнууд болоо  даа. Даширабдан ахай бодожо ерээд: “Великий певец Бурятии” гээд Балдаковоо тэбэрибэ, тиихэдэнь Бадма Мелентьевичынь баһал урдаһаань хүнхинэһэн бүдүүн хоолойгоор: “Великий писатель Бурятии”,- гэбэ.  Һүүлээрнь хоюулаа тэбэрилдээд: “Великие сыны бурятов”,-гэлдээд шангаар энеэлдэхыень хараа бэлэйб. Нээрээл агууехэ хүнүүдые харадаг байгааб даа.

Һамасуу абгайн дүү хүбүүн Арсалан Раднаевичтан тэрэ үедэ Коммунистическэ гудамжаар  модон гэртэ байдаг һэн. Нэгэтэ Даширабдан ахайтан үхибүүдээрээ  дүүгэйдээ эжытэеэ  уулзахаа ошобод. Ногоон базаарай тэндэ ябажа ябатараа гэнтэ Даширабдан ахаймнай нэгэ хүниие хараад ехэл хүхибэ: “Оо, энэ арадаймнай артист гуталханаа багсадуулжа байнал, үтэр манаар ябая”,- гээд лэ  тэрэ хүниие дахуулба. Һүүлдэ мэдэхэдэмни,  тэрэ хүмнай Сталинай нэрэмжэтэ премиин лауреат, агууехэ артист, режиссер Гомбо Цыденжапович Цыденжапов байһан байгаа. Эдэ агууехэ хүнүүдэй хөөрэлдэхэһөө ойлгоходом, Гомбо Цыденжапович анхан дасанда лама байһан  байгаа ха. Тэндэ байһан зон бүгэдэ ехэл һонирхобобди. Үндэр наһатай Долгор Найдановна Һамасуу абгайн эжынь ехэл һонирхон хөөрэлдөөень шагнаа һэн. Худатан айлшадаа хүндэлхөө бууза хэхэ гэжэ байхадань, Гомбо Цыденжапович дасанда урдань яагаад бууза хэдэг байгааб, тиимэ гуримаар хэе гээд, гараа  угаажа ерээд хоёр хутага баряад гараараа  түргэн мяхыень татажа буузын мяха бэлдээ һэн. Мүнөө һанахадам, мяханда уһа, һү, талха дээгүүрнь үбэнүүлээ, һонгиныень жэжээр хэршэжэ хээд, худхаад бэлэн болгожорхёо. Би талхыень бажуугаа һэм, буузаяа хунихашье онсо ондоо гуримтай, ямар түргөөр оло дахин хуняа монсогойлооб. Буузаяа болгоод, аргагүй удаан  хабхагаарнь оло дахин һибэхэ гэжэ байжа зааһыень мүнөөшье болотор мартагшагүйб. Тэрэ амтан бууза болоод худатанай хүндэ барижа байжа ехэл элдэб һонин хөөрэлдөө хэһэн юм. Тиихэдээ Гомбо Цыденжапович түрүүшын декада тухай иигэжэ хөөрөө һэн: “Гоё хубсаһа артистнуудтаа оюулхадаа,  дасанай склад сооһоо хуушан дэгэлнүүдэй торго хэрэглээ һэмди. Тэрэ урданай торгонууднай хуу хас тамгатай байгаа. Гоёнууд дэгэл хбсаһан болгоод, артистнууднай үмдэжэ наада харуулаал ааб даа. Тиигээд лэ ехын газарта мүшхүүлбэ гээшэб.

Артистнуудай хубсаһанууд юундэ, ямар удхатайгаар хас тамга (свастика) зураатай бүдүүд бэ?”- гэбэ. Хэлэ аманда бэрхэ байһандаа урдаа оруулаагүйб: “Энэ тамга гээшэ немецүүдэй һанаһан юумэн бэшэ, үни холын удхатай юумэ. Түбэд гүрэнэй Һаса хото дээгүүр самолеодоор ниидээд хараа бол, Һаса хото  хас тамгын дүрсэтэй байха” гэжэ хэлэжэ гаралсаһан хүм. Тон тиимэ юм гү,  мэдэнэгүйб”,- гээд ташаганаса энеэжэ, хөөрэжэ  һуугаа бэлэй.

Нэгэтэ Даширабдан ахай Түнхэнөөр ябаад ерэхэм гэбэ. Тиихэдэнь Һамасуу абгай намайе ахайтаяа ошожо Түнхэн нютаг хаража ерэ гээд, маанадые Түнхэн ябуулба даа. Харуулшан хадаа мүнгэ юумэеэ биинь хармаанланхайб, ахайтаяал хоюулан Хэрэн самолеодоор ниидэбэбди.

Хэрэн дээрэ буугаад Саяанай үндэр хада уулануудые харахадамни, дүтэхэны шэнгеэр харагдаа һэн. Аршан курорт хүрэтэр удаан лэ ябажа тэрэ Саяан уулын хормойдо хүрөө һэмди. Талын хүн хадаа би Саяанай сарьдагуудые, хүүен хүршэгэнэн урдажа хүнхинэжэ байһан Хэнгэргэ  голые гайхан, һүгэдэн хараһанаа мартадаггүйб.

Даширабдан ахайе олон залуушуул ходол дахажа ябадаг һэн. Ахай мүнгэеэ үлүү булуу юумэндэ һалгажархихоо һанаха даа. Биинь мүнгэ үгэхэгүй гэжэ оролдохоб, тиигээд хараалгахаб даа. Угайдхадаа соходомни (урда духадамни) хоёр нюдэнэйм хоорондо хадьха гарашоо. Олон залуу хүбүүдэй хажууда: “Харана гүт энээниие. Хэды мүнгөөр архи уугааб гэжэ үдэшэ бүри телефоноор хонходожо хобложо байдаг һамганайм табиһан гурба нюдэтэй шпион”, - гэжэ байжа намаяа хургаараа заажа байжа хашхарха. Би эшэхэб даа. Залхуураад эриһэн мүнгыень  үгэгшэ бэлэйб. Столоводо  олохон зониие эдеэлүүлхэ, ундалуулха даа.

Таһархай гэжэ  нютагта байдаг Лубсан бөөтэй уулзахаяа ябагаар ошоо һэмди. Холо ой соо ошожо Лубсан Кондратьевич  Даширабдан ахай хоёр удаан юун тухайб даа хөөрэлдөө һэн.

Даширабдан ахай гээшэ зохёолоо бэшэхэеэ бэлдэжэ, бэшэжэш байхадаа Һамасуу абгайеш унтуулхагүй, өөрөөшье унтахагүй, бүхэли һүниндөө бэшэхэеэ байһан юумэеэ хөөрэдэг заншалтай һэн. Шагнажа байтараа үргэһэндөө диилдээд унташахаш. Шагнажа байһан би нэгэтэ нойтон полотенцеэр шабхадуулаа һэмби. “Нагаса абгайдаа гараар хүрөө һаа, һалга болошохоб, гараараа сохиногүйб, полотенцеэр шабхаданаб, шагныш даа. Үхэһэн хойном, ямар зээтэй байһан  тухайгаа хөөрэжэ ябахаш”,-гэжэ байжа хэлэһыень мартагшагүйб.

Поделитесь с друзьями:

Еще из раздела Досуг

Последние записи

19 января
19:03
322
13
Психолог: "Дайте ребёнку пример героя, или он найдёт свой"
Подростковый возраст в силу физиологических и психологических изменений очень сложен.
18 января
11:02
303
4
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 7. Увидеть Париж и ... начать новую жизнь!
Париж, Париж! Лучший город на Земле! Как много в этом имени таится - романтика, история, любовь...
17 января
18:00
111
В Бурятии выберут лучших «Молодых профессионалов»
С 29 января по 2 февраля в Улан-Удэ  пройдёт IV Открытый региональный чемпионат WorldSkills Russia - 2018
16 января
17:19
128
За оленями для Деда Мороза
А вы думали, зачем я в заповедник ездил? Это было перед Новым Годом, но не всё так просто. Дед Мороз, олени, снегурочки с гномами, Санта там с Йоулупукки? Не, этих всех ещё собрать ведь нужно, деды в одном месте, олени в другом, гномов вообще проблема найти. Поэтому, когда настало время, мы поехали договариваться с оленями...
16 января
16:35
143
Алтаргана – символ единения
«Золотарник на северном склоне
Вновь цветет в синеве поднебесной…»
Это слова из народной песни «Алтаргана», которую в непростые времена пели наши предки
16 января
16:32
76
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 6. Сан Тропе
День шестой Евротура - буряты в Сан Тропе. Подкрепились вкусным завтраком по-французски: тосты, джемы, кофе, чай, который уже был включен в стоимость аренды, и помчались весёлой шумной толпой дальше - к Лазурному берегу, в Ниццу!
16 января
16:28
52
АЛДАР СУУТА ДУУШАН АРИУНБААТАР
Ариунбаатарай монголоороо дуулахадань, дэлхэйн абарга томо хүгжэмшэд, дуушад, «Кардиффын аялганууд» конкурсдо тэрээнтэй тэмсээд, диилдэһэн дуушад – бүгэдэ монгол аялга соносожо, альгаа ташажа, гайхал дүүрэн нюдөөр тэрэниие шэртэжэ байгаа һэн.
16 января
16:24
3229
38
Пару слов о ШулэнДо
Кафе красивое, с дизайном, можно сказать. Цены разумные. Порции большие. Блюда вкусные
12 января
13:30
278
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 5. Три страны за день!
День четвёртый. Галопом по Европе или как буряты пересекли три страны за день
12 января
13:23
526
1
Легенда сакрального озера
Про шамана, санскрит, кипящее озеро, водяных ежей и сырую чурку. Жемчужина реликтовой Амутской котловины, сакральное озеро Балан-Тамур. Путь сюда далёк и труден, а идти нужно с чистыми помыслами...
12 января
13:02
134
О любви просто так
О любви к детям. Любовь к детям - очень безусловная вещь. Когда любишь не за что-то, не благодаря и не вопреки. А просто так
11 января
09:37
304
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 4. Пизанская башня. ВИДЕО
Буряты и Пизанская Башня. Как дёшево арендовать автомобиль в Европе? Кемпинг против хостела, что лучше? Брать ли с собой постельное бельё в путешествие, и сколько денег оно вам сэкономит?
10 января
10:54
1296
10
К истокам Баргузина. Там, где встаёт солнце
Знаете, что раньше Баргузин тек в обратную сторону, от Байкала? А о драконах и крепостях у трёх его истоков? О тех, кто жил здесь тысячи лет назад? Сегодня о истоке реки Баргузин, водной артерии страны Баргуджин-Токум, откуда родом мать Чингисхана
10 января
10:48
279
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 3. Буряты в Ватикане.
Лайфхак по посещению Ватикана! Смотрим видео!
9 января
09:57
343
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 2. Италия, Рим
Евротур с Александром Ихиритовым. Смотрим видео на моем канале YouTube!
8 января
13:57
709
Евротур Александра Ихиритова, влог 1
Начало путешествия отважных путешественников по Европе
8 января
13:56
2394
4
Зарывание последа у бурят
Обыкновенно буряты зарывают послед в землю в избе или юрте; в первой, если ребенок родится в зимниках, во второй – если в летниках. В юрте зарывают его за очагом (хойморто). На улице зарывать считают грехом (Матвей Хангалов, собрание сочинений, III том)
6 января
18:35
247
Птица-невидимка
Видели когда-нибудь дубоноса? И я не видел. Птица скрытная, редко выходит в люди, но тем не менее при желании найти её можно прямо в городе, среди воробьёв и снегирей. Просто нужно присмотреться
29 декабря
10:24
345
ХЭРЭЭДЭЙ ЗЭЭ БАСАГАНАЙ ХУБИ ЗАЯАН
Хүйтэн, хүйтэн Сибириин һалхинда
хүлдэжэ хүхэрһэн хөөрхы хальмагууд,
Зоболон үзэхэ маниие, мание
Заяаша юундэ заяагаа бэлэй...
(Хальмаг арадай дуунһаа)
28 декабря
16:29
270
Спасаем брошенную собаку. Видео
Дорогие читатели! Теперь у нас есть свой блог на infpol.ru! В нём вы можете смотреть видео-ролики о том, как мы спасаем животных в Улан-Удэ, а также можете делиться своими историями спасения животных
Показать больше
Наверх