Дамба тайшаа тухай домог

Дамба ноёной адуун  түмэ хүрэһэн юм гэжэ арадай домог бии. Адуушадынь адуугаа һубарюулжа тоогынь абаха аргагүй болоходоо, байса хадын бооридохи Заза голой тохой соо оруулжа адуугаа багсаан бүридхэдэг болоо һэн ха. Адуунайнь түмэ хүрэһые гэршэлжэ, адуун сонь ногоон зүһэтэй унаган түрэһэн юм гэлсэдэг. Дамба ноёной адуунтай холбоотой домог түүхэ хори буряад нютагаар хэлсэдэг юм.
479
Бодхуултаһан табан азарга адуун
Анаа голой аажам нугануудта үдэжэ байдаг Дамба ноёной табан азарга адуун, мүн азаргануудта намнуулаад, амяараа ябадаг элдэб үреэ морид булта ниилэжэ, нэгэ һүрэг болоод, бүхы азаргануудые айлгадаг ехэ халюун азаргын хуряалгада орожо, Үдэ голоо үгсэн бодоһон юм ха.

Тала нуга газарта бэлшэжэ амараад, хада хүтэлѳѳр харгы гарган, тогтон торонгүй субажа, урдаһаань угтаһан, хойноһоонь дахаһан шононуудһаа залуу түлѳѳ хамгаалан, азарга моридынь һүрэгэйнгѳѳ эхин һүүл хоёрто хубааран таража, хүлэртэрѳѳ тэмсэлдэ жагсадагшье ушар олон байгаа.

Адуунайнгаа орон эрьен бодоһые Дамба ноён дуулахадаа:
- Ошог! Дуратай, үргэмжэтэй газарта. Хориин дайда уужам. Хүбшэ дабажа арилхагүй даа, – гэжэ һанаа амараар хэлээд, ламхайгаа залажа, найман Намсарай сахюусаа хуруулан даллага абхуулжа, сан табюулаад, адуун тухайгаа һанаашархангуй, албан хэрэгээрээ албата зонойнгоо дунда аяншалдагаараа ябаа ха. Адуумни шэнэһэн түглэтэ сэлгеэн нуурнуудтай Яруунын арада, дабаанай саана уужам нугада тогтон байрлаа гэжэ Дамба ноён дуулахадаа:
- Тиигэхэл байха. Тэндэ хоёрдохи түлѳѳ абаад байхадань, Яруунынгаа албатые эрьенгээ, адуугаа дайрахаб. Унагалжа, түлѳѳ абажа байрлаг. Адуунай ногоондо садажа шадал ороодүйдэ Шагдар үбгэниие гулваа бүхэнһѳѳ хоёр-хоёр шиираг шумууһан хүбүүдтэйгээр эльгээжэ, адуу дэлһэлүүлхэ, азарга табиха гурбан үреэ халюун азаргын түлэ заажа үгэг, энэл үбгэмнай адууша хүн гээшэ. Һонин мэдээ асаржа дуулгаха байха, - гэжэ эльгээгээ һэн.

Адуунайнгаа унагалжа хоёрдохи тулѳѳ абаад байхада, малай ногоондо садажа атарлаһан уедэ, намаг шабарай дороо нэбтэ гэдээгүйдэ Дамба ноён эсэгэ бүриин нэгэ-нэгэ хүниие абаад, адуунайнгаа хуушан мүрѳѳр Түрхэл зорижо мордобо ха.

Нохоониин нуурай игаабари хойморто амаржа хоноһон Дамба ноён углѳѳгуур игаабари хойморто амаржа хоноһон Дамба ноен углѳѳгуур сайлажа һуухадаа:

- Абжаа удагантай уулзажа зуудэлээб, – гэжэ хѳѳрэһэн ха. Саашадаа замаа ургэлжэлуулжэ, Яруунын хойморой буртагтай дабаанай нариихан харгыгаар гулдиржа шахуу дабажа ябахадаа:
- Яагаа зүүнэй һүбэ шэнги харгытай дабаан гээшэб? – гэжэ хэлээ гэхэ.

Тэрээнһээ хойшо Һүбын дабаан гээд тэрэнь нэршээ. Шулуутай дабаанай оройдо гараад, зохидхон талмай дээрэ амаржа тогтоходоо:
- Энэ дабаанай еһотойл торгон орой мүн байна. Яагаа харатай энэ томо шулуун дундань байгаа юм. Тээ тэндэ, хоймортонь һуугаа һаа,  табисын эзэн боложо тобойжо, дабаанай шэмэг болон һууха һэн ха,-гэһэн байгаа. Бүри хожом Түрхэл нютагай эгээл хусэтэй гэжэ суурхаһан Шэрын Шиираб гэжэ хун дабаанай тэрэ томо шулууе ургэн мухарюулжа, хоймортонь болгожорхиһон юм гэдэг. Мунѳѳшье тэрэ шулуун һуудаг. Аяншад тогтонгуй үнгэрдэггуй. Тэрэ шулуунай табсан-агы соо хэдэн үеын хашарһан мүнгэ харахат.

Түрхэлэй хужар тухай
Дамба ноёной адуундаа хүрэжэ ошоходо, адуун һүрэгынь аргагүй һайн, гүүн бүхэн унага дахууланхай, атарлажа байба. Дамба ноён баярлажа:
- Түрэхэл, үдэхэл газартаа халюун шара азаргам байрлаа байна даа. Хужар лэ хэрэгтэй гээшэ ха гэжэ хожомынь арбан тэмээгээр хужар абаашуулжа тарюулһан юм гэхэ. Түрхэл гэжэ нэршэһэн энэ нютагта ноёной тарюулһан хужар мүнѳѳшье бии. Дамба ноён Түрхэлэй нуурай урдахи харууһатай добуун дээрэ сайлаад, бусажа мордоо һэн ха. Тэрэ сайлаһан газартань хожомынь нютагай зон бүри бултадаа сугларжа, найрладаг заншалтай болоо һэн.

Дамба ноёной адуун жэл бүри бүтэн бүрин түлѳѳ дахуулан үдэжэ, һүүлэй һүүлдэ түмэ хүрэһэн юм гэжэ арадай домог бии. Адуушадынь адуугаа һубарюулжа тоогынь абаха аргагүй болоходоо, байса хадын бооридохи Заза голой тохой соо оруулжа адуугаа багсаан бүридхэдэг болоо һэн ха. Адуунайнь түмэ хүрэһые гэршэлжэ, адуун сонь ногоон зүһэтэй унаган түрэһэн юм гэлсэдэг. Дамба ноёной адуунтай холбоотой домог түүхэ хори буряад нютагаар хэлсэдэг юм.

Ага нютагһаа ябаһан аяншан Гүндын нуурай арада морёо таталуулжа, сайлажа һуугаа ха. Хазаар моритой хүн хажуудань ерэжэ мэндэшэлээд:
- Ноёной адуунай уһанда орохонь ойртобо. Та үрдижэ мордохо бэшэ гүт? – гэбэ ха.
- Орог лэ. Намда ямар хэрэг бэ?
- Танайл дуран, – гээд, тэрэ хүниинь ябашаба.

Уданшьегүй ой дээгүүр ухаа тооһон хѳѳрэн дэгдэжэ, халюун, ухаа, хула, халтар, хүрин зээрдэ зүһэтэй адуун нэбшын гаража ерэбэ. Хүнһѳѳ үргэхэ, торохо гэхэ юумэн үгы. Хашалданхай туласа ерэбэ. Аяншан тэргэ дээрэ гаража, амиды үлэбэ. Мориниинь үгы. Тэрэ аяншанай мэгдэжэ, адуунда гэшхүүлһэн, эбдэрһэн юумэеэ суглуулжа байхада, тугаарайнь хүн ерэжэ:
- Танда хэлээ һэн гүби даа. Моринойнгоо бусаагүй һаа, нэгэ адуу һүрэгһѳѳ барижа абана бэзэт. Теэд тэрэнээ һургаха болохолта даа, гэбэ.

Үдэһѳѳ хойнохоно адуун уһандаа ерэһэн шэнгеэр гаража ошобо. Ганса  адуун – аяншанай морин нуур соо гансаараа үлѳѳ ха.
Поделитесь с друзьями:

Комментарии0

Авторизуйтесь, чтобы оценивать комментарии
и получать уведомления об ответах
Войти на сайт
Ваш комментарий

Еще из раздела Досуг

Последние записи

13 декабря
16:20
326
1
Как выбирать банковские вклады?
Где лучше открыть банковский вклад? Это самый частый вопрос, который мне задают. Эта статья поможет Вам научиться самостоятельно выбирать лучший для Вас банковский вклад
12 декабря
19:12
353
1
Стартап за 2 недели - это реально?
Продолжаю вести свой блог о кухне медиа и ГК "Информ Полис". Сегодня поделюсь результатами работы нашей компании Yello Digital. Шесть дней назад компания запустила новый ресурс redprice.city, о том что получилось и к чему мы стремимся читай в этой записи.
12 декабря
17:01
198
Как поменять права в МФЦ?
Эта информация для вас, если вы потеряли водительское удостоверение, его украли или документ просто требуется заменить
11 декабря
11:20
183
Жги
Только я решил определиться в своей блогерской жизни - подумал занять нишу, которая вроде пустует: хвалить российское кино, как так же решили все остальные. И все блогеры и влогеры едины во мнении, что новый российский фильм очень хорош!
8 декабря
10:41
128
Арадай дуунууд гайхамшаг гоё!
Дуунай номуудые хэблүүлхэдэнь, шарын шажанай магтаалнууд, харын шажанда хабаатай дуунууд, бөө, удаганай дуудалгануудые номдо оруулдаггүй, хоридог байгаа.  Мүнөө саг һайн тээшээ эрьеэд, зүбшөөхэдэнь, Нумаа багша “Буряад арадай дуунай түүбэри” шэнэ ном соогоо урдань хэблэгдээгүй дуунуудые    арад түмэнэй анхаралда табиба гээшэ.
7 декабря
10:33
174
Россельхозцентр. 10 лет в сфере услуг АПК
В ноябре исполнилось 10 лет образования ФГБУ "Российский сельскохозяйственный центр", объединившего в себе учреждения с многолетней и богатой историей - государственные семенные инспекции и государственные территориальные станции защиты растений
5 декабря
19:00
234
Агууехэ Пушкинай шүлэгүүд буряадаар
Гараар бэшэ, ураар хүшөө өөртөө бодхоогооб,
Газардахагүйл тэндэм зоной үер замууд,
Александрийска баганаһаа дээгүүр толгойгоо
Абан омогоор үргэбэ ябууд.
1 декабря
15:16
390
Минтранс Бурятии не в полном объеме исполняет решения летней встречи дорожников с Цыденовым
По её итогам был принят ряд важных для отрасли решений, в том числе проведение торгов на следующий строительный сезон в октябре-ноябре 2017 года
1 декабря
10:18
164
Наhанай табсангууд
Хори наһан хоёр хонгор һогоон,
Хайра сэдьхэл, инаг дуран, эдир наһан,
Хореод наһан холборхой,
Харгын һалаа олонтой.
29 ноября
10:00
590
6
К Черепахе, греться! И чуть про новую скульптуру
На памятнике природы черепахи опять нет берёзки. Её срубили в феврале, летом кто-то опять пытался пристроить новую, а сейчас её нет. Затея с берёзкой вряд ли получится, ветер и килограммы льда осенью не дадут ей прижиться и закрепиться корнями на камне
29 ноября
09:45
282
Болот Ширибазаров - өөрын харгытай уран зохёолшон
УГААР ДАМЖАҺАН АБЬЯАС БЭЛИГ
Уг дамжан али нэгэн түрэлэйнгөө талаан бэлигые, абьяас шадабариие халан абажа түрэдэг табисуур байдаг. Болот Ширибазаров Буряадай суута уран зохёолшо Дашарабдан Батожабайн Ширибазар дүү хүбүүнэй ашань хадаа, уран зохёолдо, драматургида ерэхэл ёhоороо ерэхэ байгаа, юундэб гэхэдэ, шүлэг зохёохо, уран бүтээл буйлуулха гэһэн суранзан шэнги татаса, эрмэлзэл  шуhа мяхан соонь эбжэгэнэжэ байгаа ха юм
29 ноября
09:44
207
Киберспорт в Улан-Удэ
Всероссийская киберспортивная студенческая лига (или просто – Студенческая лига) – это соревнования сборных университетов, которые организованы Федерацией компьютерного спорта России и проводятся в течение всего учебного года
27 ноября
10:33
210
Ёохор яагад хатархаб
Хори буряадуудай ёохор, Ольхон ёохор, Арбагай ёохор, Тyнхэнэй ёохор
27 ноября
10:27
707
18
Затопили - задохнулись
В нашем городе две ТЭЦ, первая стоит почти в центре, вторая на юге города. Но не они дают такой смог. Со всех сторон город окружает деревня, одноэтажный Улан-Удэ, размерами превышающий крупноэтажную застройку раз в пять
27 ноября
10:23
354
Посвящается всем верующим!
Большой Будда - это самая внушительная достопримечательность на Пхукете и самое большое изваяние Сидящего Будды в Таиланде

24 ноября
17:38
301
Была квартира служебная, стала приватизированная
История о том, как мы добивались признания права собственности клиента на служебную квартиру, в которой он жил с 2003 года
22 ноября
15:07
332
1
В Бурятии появится сайт Союза дорожников. ВИДЕО
Разрабатываем сайт для Союза дорожников Бурятии. Думаю, до Нового года запустим!
21 ноября
10:23
447
«Зерцало мудрости» Эрдэни Хайбзун Галшиева или #точкакипения по-бурятски
Субботнее утро я провела в точке кипения по-бурятски.
20 ноября
12:59
350
Птица счастья
Миллионы лет назад голубые сороки дружно жили от Атлантики до Тихого океана, но потом с севера пришёл ледник и разделил единый народ голубых сорок, как корейцев в сорок пятом. Восточные и западные сороки за прошедшие тысячелетия так и не подумали объединиться назад. Как родню друг друга не признают и даже не переписываются.
19 ноября
10:56
912
1
Стихи бурятских поэтов
- А можно ли вечно жить? - я спросил
старика настойчиво и тревожно.
Старец трубку свою погасил
и тихо ответил:
- Можно…
Показать больше
Наверх