Аба эжын алтан һургаал

Анхан сагта элинсэгүүдэй абажа ябаһан абари зан, ёһо заншал мартагдажа байна гээшэ ааб даа. Мүнөө үндэр наһатай үбгэд хүгшэд һанана байха: “Нюргаа бү үргэлэгты!”, “Эльгээ бү тэбэригты!”, “Шанаагаа бү тулагты!”, “Налайжа һуужа болохогүй, хэшэгээ гээхэт!” гэхэ мэтэ нагаса эжы абанар, үбгэн аба, хүгшэн эжынэр һургаал заабари хэлэжэ, һургажа байдаг бэлэй. Буряад-монголшуудай үхибүүдээ хүмүүжэлэй һургаал заабари тухай эрдэмтэдэй шэнжэлгэ бии гээшэ гү?
433
“Хэшэг” гэһэн үгэ угаа гүнзэгы удхатай,   олон юумэ багтааһан үгэ байна. Энээн тухай мэдэхэеэ бэшээ һаатнай ямар һонин байхаб!

“Буряад Үнэн” һониной уншагшад,  аба эжынгээ һургаал тухай мэдэсэеэ олониитэ арад зондоо хубаалдыт гэжэ уряалнаб. Нагаса эжынгээ, аба эжынгээ хэлэдэгые дуулаһанаа би эндэ бэшэбэб.

Буряад-монгол хүн сагаан  үнгые  ехэ эльгэлдэг заншалтай. Сагаан пулаад бэлэглэдэг. Сагаан һарын шэнын нэгэндэ сагаан дэгэл үмдөөд ябахада һайн гэдэг. Айлда ороод, сагаан эдеэнһээ түрүүн ама хүрэдэг.

Аян замда ябаха хүнэй хойноһоо һүнэй дээжые үргэдэг. Түрүүн үргэхэ хүнэй һүнэй дээжэһээ альган дээрэнь дуһаажа үгэдэг. Замда гарахадаа, ажал, хэрэг,  шухала  үйлын эхиндэ заал һаа һү үргэдэг. Үһэеэ хайшалуулхадань, холо газар мордоходонь, һургуулида орохо, сэрэгтэ ошохо болоходонь, хүндэ һү уулгадаг. Хэн нэгэн таниие хараагаа һаань, “эжымни һүн” гэжэ һанаад нэгэ аяга һү уужархихадаа, хэлэ аманай үзүүртэ диилдэхэгүйт. Шэнэ амһарта наймааһаа худалдажа абаад, заабол һү оёортонь дуһаадаг.

Хара юумэ хүндэ бэлэглэхэдээ, дээрэһээнь сагаан юумые нэмэрилэн табижа баридаг.

Буряад-монгол хүн юһэ (9) тоое үлзытэй (жаргал асардаг) тоо гэжэ сэгнэдэг.

Буряад-монголшууд нара зүбые ехээр хүндэлдэг гуримтай. Юумые тойроходоо, нара зүб эрьежэ хурайлдаг. Холо газар ябаха болоходоо,  нара зүб эрьеэд гарадаг. Нара буруу хүдэлэлгэниие сээрлэдэг байна. Гэртээ бусахадаа, нара зүб тээһээ гэртээ ерэхэ гэжэ оролдохо ёһотой.

               х х х

Гар хуруугаа арбагануулан, шарбагануулан, далаганажа байгаад дуугархые сээрлэдэг. Хүн гараа хүдэлгэнгүй дуугаралдаха ёһотой. Нюур амаа багаар хүдэлгэжэ, түб түбшэн байха ушартай. Хэтэрхэй ехээр энеэжэ, нюураа уршылгахагүй. Ехэ шангаар, хашхаржа дуугархагүй. Хүнэй хэлэхэдэ, бэеэ баряад, абяагүй шагнаха.

Хүниие сохихо, хүзүүдэхэгүй, хүндэ огсом шэрүүнээр хандахагүй. Хүнэй гар хүлдэ, хэрэггүй аад лэ, хүрэхэ ушарые муу ёһо гэжэ тоологдодог байһан.

Гэрэй эзэн гү, али айлшан айлда дабшалжа һуухадаа, гуталайнгаа улые айлай хоймор руу харуулдаггүй. Гуталайнгаа улые үбдэг дороо  оруулдаггүй, тахим доогуураа байлган, хормойгоороо хушан һуудаг.

Аха заха хүнэй үгэ дуугархада, бага хүн һалгай гарайнгаа альган дээрэ баруун гарайнгаа альга хабсаргажа няагаад, абяа шэмээгүй шагнадаг.

Айлһаа гарахадаа, хүрдэтэй айлай хүрдые нэгэ эрьюулээд гарадаг.Ханяахаяа һанаа һаа, хүнэй нюурһаа холо, дотороо зөөлэрүүлэн ханяадаг.

Буряад-монгол хүн хоолоо эдихэдээ, ундаяа уухадаа, абяа шэмээгүй байдаг.

Хоолоо эдихэдээ, дуугаралдаха ёһо гэжэ үгы байгаа.

                 х х х

Томо хүнүүдэй хөөрэлдэжэ байхада, хүүгэд холо байха гү, али ондоо айлда ошодог.

Үгышье һаа, газаа гараад байдаг. Хүүгэд томо хүнэй хажууда Шэмээгүй байха. Арбан найма наһа хүрөөдүй хүн айлай тоонын голһоо дээшэ гарадаггүй байгаа.

Айлай томо хүүгэд дүүнэртээ захирдаг, үгэеэ дуулгадаг. Абын гү, али аба, эжын гэртээ үгы һаа, эгэшэ ахайнгаа үгэ дуулаад байха. Хүүгэдтэ хоол ундые эжынь, эгэшэнь, абгайнь хэжэ, хэмжээгээрынь үгэдэг.

Буряад  хүн хүүгэдээ эрхэлүүлхэеэ ехээр сээрлэдэг. Эрхээр үдэһэн хүүгэд бухын хүзүүнһөө хүжүүн гэдэг һэн. Айлда ошоходоо, хүүгэдээ хэрэггүйдэ дахуулдаггүй.

Хүүгэдые багаһаань мал адууһые хайрладагаар һургадаг.

Газар нүхэлхэгүй, модо шулуу хүдэлгэхэгүй, үбһэ сэсэг таһалхагүй, модо мүшэр хухалхагүй гэхэ мэтэ ёһоор хүүгэдые хара багаһаань дадхаажа һургадаг.

             х х х

Яһатай мяха, һайн мяха томо хүн эдидэг. Хүүгэд наһаяа гүйсэтэрөө томо хүнэй үгэһэн төөлэй залааһа, һээр эдидэг.

Томо хүн табагтай эдеэнһээ ама хүрэхэдөө, хүүгэдтэ залааһа үгэдэг заншал байха.

Буряад-монгол хүн мяхан хоолоо эдихэдээ, хамаагүй, хүндэлэн отолдоггүй.

Бариха ёһотой талаһаань баряад, ширхэг мяха нимгэ нимгэнээр зүһэжэ эдидэг.

Урдань буряад-монголшууд  дабһа багаар, гол түлэб хужар хэрэглэдэг байһан. “Дабһан ерэн юһэн гэмтэй, нэгэ эрдэмтэй, хужар жаран юһэн эрдэмтэй, нэгэ гэмтэй” гэдэг үгэтэй  байгаа.

Буряад-монгол хүн жэлэй зургаан һарын мяханай хорые зургаан һара сагаан эдеэгээр дарадаг. Үхэрэй мяхан шэнэ байхадаа хорон, хатаха бүреэ эм болодог.

Юушье эдижэ, уужа таарабал – эм, таараагүй болбол – хорон  гэдэг һургаалитай байгаа.
Поделитесь с друзьями:

Комментарии0

Авторизуйтесь, чтобы оценивать комментарии
и получать уведомления об ответах
Войти на сайт
Ваш комментарий

Еще из раздела Досуг

Последние записи

13 декабря
16:20
326
1
Как выбирать банковские вклады?
Где лучше открыть банковский вклад? Это самый частый вопрос, который мне задают. Эта статья поможет Вам научиться самостоятельно выбирать лучший для Вас банковский вклад
12 декабря
19:12
353
1
Стартап за 2 недели - это реально?
Продолжаю вести свой блог о кухне медиа и ГК "Информ Полис". Сегодня поделюсь результатами работы нашей компании Yello Digital. Шесть дней назад компания запустила новый ресурс redprice.city, о том что получилось и к чему мы стремимся читай в этой записи.
12 декабря
17:01
198
Как поменять права в МФЦ?
Эта информация для вас, если вы потеряли водительское удостоверение, его украли или документ просто требуется заменить
11 декабря
11:20
183
Жги
Только я решил определиться в своей блогерской жизни - подумал занять нишу, которая вроде пустует: хвалить российское кино, как так же решили все остальные. И все блогеры и влогеры едины во мнении, что новый российский фильм очень хорош!
8 декабря
10:41
128
Арадай дуунууд гайхамшаг гоё!
Дуунай номуудые хэблүүлхэдэнь, шарын шажанай магтаалнууд, харын шажанда хабаатай дуунууд, бөө, удаганай дуудалгануудые номдо оруулдаггүй, хоридог байгаа.  Мүнөө саг һайн тээшээ эрьеэд, зүбшөөхэдэнь, Нумаа багша “Буряад арадай дуунай түүбэри” шэнэ ном соогоо урдань хэблэгдээгүй дуунуудые    арад түмэнэй анхаралда табиба гээшэ.
7 декабря
10:33
174
Россельхозцентр. 10 лет в сфере услуг АПК
В ноябре исполнилось 10 лет образования ФГБУ "Российский сельскохозяйственный центр", объединившего в себе учреждения с многолетней и богатой историей - государственные семенные инспекции и государственные территориальные станции защиты растений
5 декабря
19:00
234
Агууехэ Пушкинай шүлэгүүд буряадаар
Гараар бэшэ, ураар хүшөө өөртөө бодхоогооб,
Газардахагүйл тэндэм зоной үер замууд,
Александрийска баганаһаа дээгүүр толгойгоо
Абан омогоор үргэбэ ябууд.
1 декабря
15:16
390
Минтранс Бурятии не в полном объеме исполняет решения летней встречи дорожников с Цыденовым
По её итогам был принят ряд важных для отрасли решений, в том числе проведение торгов на следующий строительный сезон в октябре-ноябре 2017 года
1 декабря
10:18
164
Наhанай табсангууд
Хори наһан хоёр хонгор һогоон,
Хайра сэдьхэл, инаг дуран, эдир наһан,
Хореод наһан холборхой,
Харгын һалаа олонтой.
29 ноября
10:00
590
6
К Черепахе, греться! И чуть про новую скульптуру
На памятнике природы черепахи опять нет берёзки. Её срубили в феврале, летом кто-то опять пытался пристроить новую, а сейчас её нет. Затея с берёзкой вряд ли получится, ветер и килограммы льда осенью не дадут ей прижиться и закрепиться корнями на камне
29 ноября
09:45
282
Болот Ширибазаров - өөрын харгытай уран зохёолшон
УГААР ДАМЖАҺАН АБЬЯАС БЭЛИГ
Уг дамжан али нэгэн түрэлэйнгөө талаан бэлигые, абьяас шадабариие халан абажа түрэдэг табисуур байдаг. Болот Ширибазаров Буряадай суута уран зохёолшо Дашарабдан Батожабайн Ширибазар дүү хүбүүнэй ашань хадаа, уран зохёолдо, драматургида ерэхэл ёhоороо ерэхэ байгаа, юундэб гэхэдэ, шүлэг зохёохо, уран бүтээл буйлуулха гэһэн суранзан шэнги татаса, эрмэлзэл  шуhа мяхан соонь эбжэгэнэжэ байгаа ха юм
29 ноября
09:44
207
Киберспорт в Улан-Удэ
Всероссийская киберспортивная студенческая лига (или просто – Студенческая лига) – это соревнования сборных университетов, которые организованы Федерацией компьютерного спорта России и проводятся в течение всего учебного года
27 ноября
10:33
210
Ёохор яагад хатархаб
Хори буряадуудай ёохор, Ольхон ёохор, Арбагай ёохор, Тyнхэнэй ёохор
27 ноября
10:27
707
18
Затопили - задохнулись
В нашем городе две ТЭЦ, первая стоит почти в центре, вторая на юге города. Но не они дают такой смог. Со всех сторон город окружает деревня, одноэтажный Улан-Удэ, размерами превышающий крупноэтажную застройку раз в пять
27 ноября
10:23
354
Посвящается всем верующим!
Большой Будда - это самая внушительная достопримечательность на Пхукете и самое большое изваяние Сидящего Будды в Таиланде

24 ноября
17:38
301
Была квартира служебная, стала приватизированная
История о том, как мы добивались признания права собственности клиента на служебную квартиру, в которой он жил с 2003 года
22 ноября
15:07
332
1
В Бурятии появится сайт Союза дорожников. ВИДЕО
Разрабатываем сайт для Союза дорожников Бурятии. Думаю, до Нового года запустим!
21 ноября
10:23
447
«Зерцало мудрости» Эрдэни Хайбзун Галшиева или #точкакипения по-бурятски
Субботнее утро я провела в точке кипения по-бурятски.
20 ноября
12:59
350
Птица счастья
Миллионы лет назад голубые сороки дружно жили от Атлантики до Тихого океана, но потом с севера пришёл ледник и разделил единый народ голубых сорок, как корейцев в сорок пятом. Восточные и западные сороки за прошедшие тысячелетия так и не подумали объединиться назад. Как родню друг друга не признают и даже не переписываются.
19 ноября
10:56
912
1
Стихи бурятских поэтов
- А можно ли вечно жить? - я спросил
старика настойчиво и тревожно.
Старец трубку свою погасил
и тихо ответил:
- Можно…
Показать больше
Наверх