Гансаһаа газар дүүрэхэ

Дамбинима Юндунов СССР гүрэн руу тушаагдажа сүүдлүүлээд, Шара горхондо арбан жэл түрмэдэ байһан юм. Түрмэһөө табигдаад, тоонто нютаг Хойто-Агаяа амиды мэндэ бусажа ерэхэдэнь, эжынь харан гэхэдээ, мэдээ табяад унашаһан юм гэдэг. Түрэл гаралаа, эжы абаяа хохидоохогүй гэжэ Дамбинима амиды ябаһан тухайгаа түрэлдөө нэгэшье мэдээ үгөөгүй байгаа ха юм. Хойто-Агадаа адуушанаар ажаллаба. Сталин багшын наһа барахадань, саг һайн тээшээ хубилжа, Дамбинима Юндунов хайрата Бараадидаа, үхибүүдтээ бусахамни гэжэ эжыһээ, засаг түрэһөө табилга абаад, Монгол орон руу гэр бүлэдөө ошоо һэн ха. Хүбүүдээ, басагадаа “елэгэр хара юндэнгүүдни” гээд эрхэлүүлдэг
640
Хойто-Ага нютагта Улаалзай хүбдүүд омогой Юндэнтэн гэжэ айлайхи Юм, Дондог, Дамбинима гурбан хүбүүтэй, Жаб, Дулма, Дулмажаб, Сэдбэл дүрбэн басагатай ажамидаржа байһан юм. Шарлаан Юндэн гээшэ зоримгой, ажалша бүхэриг, ямаршье юумэнһээ ехэ далтирхагүй, айхагүй, доро зүрхэтэй хүн байһан гээд хойто үеын үри һадаһадынь дурсадаг юм. Дарима һамганиинь омог дорюун, шэрүүхэн зантай, хүбүүд, басагадаа эрхэлүүлжэ байдаггүй, үнэн сэхээр, ажалша бэрхээр һургадаг байгаа.Хүбүүд, басагадынь эжынгээ һургаалһаа гарадаггүй, шанга хүмүүжэлтэй байһан юм.

Юндунов Дамбинима Улаан-Үдэ шадар Дивизионно станциин хажууда сэрэгэй алба хэжэ байтараа, зоргон соогоо морёор гүйлгэдэг нютаг нугань һанагдаа юм гү, али буряад хүбүүндэ сэрэгэй албан хүндэшэг байгаа юм гү, нэгэл бороотой, бүрхэг намарай үдэр сэрэгэй албанһаа тэрьелээд, нютаг тээшээ ябагаар зоришобо. Намарай бороодо сохюулжа, нэбтэ норошонхой хубсаһатай Дамбинима хада дээгүүр нилээд холохоно ошоод, орбонгоороо унаһан томо модоной узуурта нүхыень ехэ болгожо малтаад, досоонь гал түлибэ, ехэ согой суглархадань, тэрэнииень этэжэ гаргаад, хубсаһатаяа нүхэн соо ороод унташаба.

“Үглөөгүүр һэрихэдээ, хубсаһамни хаташаһан, бэемни һэргэшэһэн байгаа һэн” гээд тэрэ хөөрэдэг һэн ха. Хада дээрэ гараад харахадань, һэеы гэртэй айлайхи байба. Эдэ лаб буряадууд байгаа ёһотой гээд, тэрэ айлда ошобо. Тэдэ буряадууд Дамбинимые эдеэлүүлээд, ундалуулаад, хубсаһыень һэлгүүлээд, билет абажа, поезддо һуулгажа табиба. Могойтын станцида буугаад, хүндэ харагдангүйшэлэ хадаар Хойто-Агаяа, Хамгалияа хүрэжэ ерэхэдэнь, аба, эжынь хэлээ: “Зай, яахаб, Бурхан багша шамайе абарна ааб даа. Талаантай һаа, Монголой хилэ гарахаш, үгы һаа, түрмэлнэ бэзэш” гээд, тон һайн мориёо унуулаад, һүниин харанхы руу хүбүүгээ табяа һэн.

Дамбинима Монголой Дорнод аймагта Бараади гэжэ буряад басагантай танилсаад, айл бүлэ боложо түбхинөөд, Санжаа, Цыбен, Цырен, Цырен-Дулма үхибүүдтэй болоо. Үри бэеэ үдхэжэ, адуушан ажалтай һархагар байжа байтарынь, хашаха, хайраха хатуу шэрүүн саг болоод, Дамбинима Юндунов СССР гүрэн руу тушаагдажа сүүдлүүлээд, Шара горхондо арбан жэл түрмэдэ байһан юм. Түрмэһөө табигдаад, тоонто нютаг Хойто-Агаяа амиды мэндэ бусажа ерэхэдэнь, эжынь харан гэхэдээ, мэдээ табяад унашаһан юм гэдэг. Түрэл гаралаа, эжы абаяа хохидоохогүй гэжэ Дамбинима амиды ябаһан тухайгаа түрэлдөө нэгэшье мэдээ үгөөгүй байгаа ха юм. Хойто-Агадаа адуушанаар ажаллаба. Сталин багшын наһа барахадань, саг һайн тээшээ хубилжа, Дамбинима Юндунов хайрата Бараадидаа, үхибүүдтээ бусахамни гэжэ эжыһээ, засаг түрэһөө табилга абаад, Монгол орон руу гэр бүлэдөө ошоо һэн ха.

Хүбүүдээ, басагадаа “елэгэр хара юндэнгүүдни” гээд эрхэлүүлдэг байһан. Дамбинима Юндунов нагасынгаа хуби заяан тухай, наһанайнь орёо зам тухай Буряадай гүрэнэй университедтэ олон жэлдэ багшалһан минии нүхэр Галсан Батоевич Батоев намдаа хөөрөө һэн. “Алтаргана-2010” фестивальда  хабаадажа, Улаан-Баатар ошоходоо, Дамбинима нагасын аша гушанартай, дүшэ жэшэнэртэй уулзажа ерээб. Тэдэнэр табяад шахуу халуун амин боложо үнэржэнхэй, Дорнод аймагта, Эрдэнэт хотодо, Улаан-Баатарта ажаһуудаг юм. “Гансаһаа газар дүүрэхэ” гэһэн буряад арадай аман үгын сэсэн мэргэниие бодото дээрэнь нюдөөрөө хаража, үзэжэ ерээб.

Дамбинимын Санжаа нагасын ехэ басаган Цэвэлмаа Эрдэнэдэй ГОК-то гуша гаран жэлдэ хүдэлжэ, мүнөө наһанай амаралтада гаранхай. Баттулга нүхэртэеэ ГОК-то хүдэлхэдөө, залуухануудаар хуби заяагаа ниилүүлһэн, айл бүлэ болоһон юм. Баттулга ГОК-то Сэлэнгэ мүрэнһөө уһа татадаг аппарадай мастераар хүдэлһэн. Залуудаа манай суута боксёр Зориктуевтай ринг дээрэ туласалдаадшье үзэһэн, уласхоорондын спортын мастер, тренер, шабинарынь Ази түбидэ мэдээжэ мэргэжэлтэ боксёрнууд Баясхалан, Эрдэничулуун гэгшэд оролсоно. Цэвэлмаа Баттулга хоёр Ганэрдэни, Ганхуяг, Нарантуяа гээд үхибүүдтэй. Ганэрдэни Эрдэнэт хотодо ГОК-то электригээр амжалтатай хүдэлнэ. Баярма нүхэртэеэ Мүнхэтула, Мүнхэжин басагадые үндылгэжэ байна.

Ганхуяг Монголой бүхы оюутадай холбооной президентээр табан жэл хүдэлөө һэн. Мүнөө уула уурхайн ашагта малтамал шэнжэлдэг Монголой компаниин вице-президент, Бадмаханда нүхэртэеэ Мүнхэтэмүүн, Мүнхэримүүн жаахан хөөрхэн үхибүүдээ эльгэндээ няажа, эрхэлүүлжэ байдаг юм даа. Баттулгын Нарантуяа басаган
врач мэргэжэлтэй, хүүгэдэй хубиин саад эмхидхэһэн, харюусалгатай ажалтай, Пүрэвдорж нүхэрынь инспектор-мүрдэгшэ, Мүнхэрдэни, Мүнхануу басагадые эрхэ тангилаар хүмүүжүүлжэ байдаг юм.

Дээрэ нэрлэгдэгшэ эдэ олон нагасанар Улаан-Баатарһаа зүүн тээшээ оршодог Эзэн Чингисхаанда зорюулһан хүшөө харуулхаяа абаашаа. Автомашинаар дүтэлжэ ябахада, Чингис хаанай мориндоо мордонхой гүйлгэжэ ябаһан шэнгеэр үзэгдэхэнь гайхалтай, юһэн жанжануудынь моридоо унанхай харагдана. Эзэн Чингис Хаан Онон голой эрьеэр ажаһуудаг нагасанарайнгаа нютаг, зүүн зүг руу хараад байна гээд намтай суг ябаһан хүнүүд хэлэбэ. Эдир Тэмүүжэн энэ хүндыдэ найман шаргал моридоо дээрмэшэдһээ һөөргэнь бусаажа шадаһан, энэл хүндыдэ ташуур олоһон байгаа. Энэ ушарые ехэ гүнзэгы удхатай, үлзы дэмбэрэлтэй гэжэ тоолодог байһан, тиимэ тула эндэ Эзэн Чингис Хаанда хүшөө баригдаа юм гээд гид хөөрэнэ.

Комплексын барилга үргэлжэлһөөр, үшөө тойроод го1 хүшөөнүүдые, гэрнүүдые бариха юм ха. Хожомоо арад түмэнэй, хари гүрэнэй туристнуудай һонирхол татаха үргэн уужам, гоё комплекс болохонь дамжаггүй. Эрдэнээт хотодо ажаһуудаг Ганбата Нарансэсэг хоёр ашагта малтамалнуудай уурхай абаашажа харуулаа һэн. Малтажа гаргаһан руда 140 тоннын “БелАЗ” автомашинада ашадаг ажал хараа һэмби. Олиггүй томо карьер һүрөөтэйгөөр харагдана. ГОК-ой ажал үдэр һүнигүй, нэгэшье тогтонгүй үргэлжэлнэ. Эрдэнэдэй ГОК-ой байгуулагдаһаар 30 жэлэй ой һаяхан гүйсөө юм ха, ашагта малтамалай нөөсэ үшөө 30 жэл ашаглахаар хараалагдана.

Санжаа нагсын Ганбата хүбүүн дүрбэд айлда намайе абаашажа айлшалуулба. Юумэ һонирходог хадамни тиигээ юм гээбы. Бүтсэнэй Миегомбо Жавзанай Цэвэннима хоёр дүрбэн үхибүүтэй: Баярсайхан, Байгалмаа, Бадмазула, Санжидмаа. Цэвэннима дабһатай сай аягалба, харин Миегомбо хамарай тамхитай хөөргэ эрэ хүнһөө эхилээд, нара зүб бултанда залана. Айлшан тамхииень хамартаа үнсөөд, “Амар мэндэ байна гүт?” гээд, хөөргыень һөөргэнь эзэндэнь бусаана. Һүнэй архиие нэрэмэл архи гээд нэрлэнэ, мүнгэн аяга соо һүнэй архи аягалаад, гэрэй эзэн өөрөө аягаһаа ама хүрөөд, эрэ хүнһөө эхилээд, нара зүб айлшадтаа барина.

Эртэ урда сагта Хаан хүн илалта туйлаад, барисаанда (плендэ) абаһан дайсадаа сайлуулжа һуулгаад байхадаа, найрамдалтай, эбтэй эетэй ажаһууя, дайн байлдаа зогсоое гэһэн удхатайгаар уряалан, хаанай хатан аягатай архи амсаад, минии нэрэмэл архи хорогүй гэжэ мэдүүлжэ, архи заладаг ёһо заншал дүрбэдүүдтэ бии болоһон юм гэхэ. Хамарай тамхитай хөөргэ, тогооной архи залаха, бариха ёһо заншал айлшадаа тон ехэхүндэлһэнэй тэмдэг гээшэ гэжэ намда ойлгуулба, иимэ һайхан заншал мэдэхэ болоһондоо баяртайб.
Миегомбо ямаа гаргаад, гэдэһэ доторынь хоолойгоорнь гаргажа, хурса хутагаар үе үеэрнь отолжо, мяхаяа арһан соонь бага-бага болгон, хоолойгоорнь досоонь дабһа, ногоон мангир, халуун болгоһон шулуу хэнэ, хүзүүень һайнаар уяад, газар дээгүүр мухарюулна, һүүлээрнь гал түүдэг дээрэ шарууһалаад, отолжо айлшадтаа табина, өөрынгөө шэмэ шүүһэн соо болоһон амтатай мяханай үнэр хамар сорьёно. Эдихэдэ мяхан амтатай гээшэнь хэлэшэгүй юм ааб даа. Миегомбо дүрбэд арадай дуу дуулаба.Цэвэннима дүрбэдүүд басагаяа хадамда үгэхэдөө, ямар ёһо заншалтайб гэжэ намда хөөрэбэ.

Молор һайхан Монголдо ажаһуудаг буряадууд баян бардам, эрдэм номтой, соёл болбосоролтой, зол жаргалтай ажаһуужа байхадань, баярлажа, омогорхожо, нагасанартаа баярые хүргэһөөр орон нютагаа бусаа бэлэйб.
Поделитесь с друзьями:

Комментарии0

Авторизуйтесь, чтобы оценивать комментарии
и получать уведомления об ответах
Войти на сайт
Ваш комментарий

Еще из раздела Дом

Последние записи

22 января
09:48
34
Какого всё-таки цвета снегирь?
А чего он опять не красный, чего ты нам то синих, то бурых за снегирей выдаёшь!? Снегири с красной грудкой, мы это со школы знаем! Может, ты нам и не снегиря показываешь, а? Зима кончится скоро, давай красных уже!
22 января
09:41
27
Түүхын хуудаһа ирахада һонин байна
Боролдойн хүгшэн һэеы гэр дээрээ улаан туг хиисхүүлһэн юм. Тэрэ тугые Сергей Лазо Догойн большевигуудтэ үгэһэн юм. Би энээн тухай роман бэшэхэб,-гэжэ Даши-Рабдан Одбоевич Батожабай мэндэ байхадаа хэлэдэг һэн.
19 января
19:03
430
14
Психолог: "Дайте ребёнку пример героя, или он найдёт свой"
Подростковый возраст в силу физиологических и психологических изменений очень сложен.
19 января
11:26
1
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 8. Брюссель
Буряты в Бельгии. Путешествие так неумолимо стремительно, уже 10 дней нашего квеста пролетели как ракета Илона Маска.
18 января
11:02
344
6
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 7. Увидеть Париж и ... начать новую жизнь!
Париж, Париж! Лучший город на Земле! Как много в этом имени таится - романтика, история, любовь...
17 января
18:00
124
В Бурятии выберут лучших «Молодых профессионалов»
С 29 января по 2 февраля в Улан-Удэ  пройдёт IV Открытый региональный чемпионат WorldSkills Russia - 2018
16 января
17:19
131
За оленями для Деда Мороза
А вы думали, зачем я в заповедник ездил? Это было перед Новым Годом, но не всё так просто. Дед Мороз, олени, снегурочки с гномами, Санта там с Йоулупукки? Не, этих всех ещё собрать ведь нужно, деды в одном месте, олени в другом, гномов вообще проблема найти. Поэтому, когда настало время, мы поехали договариваться с оленями...
16 января
16:35
150
Алтаргана – символ единения
«Золотарник на северном склоне
Вновь цветет в синеве поднебесной…»
Это слова из народной песни «Алтаргана», которую в непростые времена пели наши предки
16 января
16:32
84
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 6. Сан Тропе
День шестой Евротура - буряты в Сан Тропе. Подкрепились вкусным завтраком по-французски: тосты, джемы, кофе, чай, который уже был включен в стоимость аренды, и помчались весёлой шумной толпой дальше - к Лазурному берегу, в Ниццу!
16 января
16:28
60
АЛДАР СУУТА ДУУШАН АРИУНБААТАР
Ариунбаатарай монголоороо дуулахадань, дэлхэйн абарга томо хүгжэмшэд, дуушад, «Кардиффын аялганууд» конкурсдо тэрээнтэй тэмсээд, диилдэһэн дуушад – бүгэдэ монгол аялга соносожо, альгаа ташажа, гайхал дүүрэн нюдөөр тэрэниие шэртэжэ байгаа һэн.
16 января
16:24
3457
38
Пару слов о ШулэнДо
Кафе красивое, с дизайном, можно сказать. Цены разумные. Порции большие. Блюда вкусные
12 января
13:30
284
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 5. Три страны за день!
День четвёртый. Галопом по Европе или как буряты пересекли три страны за день
12 января
13:23
531
1
Легенда сакрального озера
Про шамана, санскрит, кипящее озеро, водяных ежей и сырую чурку. Жемчужина реликтовой Амутской котловины, сакральное озеро Балан-Тамур. Путь сюда далёк и труден, а идти нужно с чистыми помыслами...
12 января
13:02
139
О любви просто так
О любви к детям. Любовь к детям - очень безусловная вещь. Когда любишь не за что-то, не благодаря и не вопреки. А просто так
11 января
09:37
308
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 4. Пизанская башня. ВИДЕО
Буряты и Пизанская Башня. Как дёшево арендовать автомобиль в Европе? Кемпинг против хостела, что лучше? Брать ли с собой постельное бельё в путешествие, и сколько денег оно вам сэкономит?
10 января
10:54
1300
10
К истокам Баргузина. Там, где встаёт солнце
Знаете, что раньше Баргузин тек в обратную сторону, от Байкала? А о драконах и крепостях у трёх его истоков? О тех, кто жил здесь тысячи лет назад? Сегодня о истоке реки Баргузин, водной артерии страны Баргуджин-Токум, откуда родом мать Чингисхана
10 января
10:48
286
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 3. Буряты в Ватикане.
Лайфхак по посещению Ватикана! Смотрим видео!
9 января
09:57
346
Евротур с Александром Ихиритовым. Влог 2. Италия, Рим
Евротур с Александром Ихиритовым. Смотрим видео на моем канале YouTube!
8 января
13:57
712
Евротур Александра Ихиритова, влог 1
Начало путешествия отважных путешественников по Европе
8 января
13:56
2407
4
Зарывание последа у бурят
Обыкновенно буряты зарывают послед в землю в избе или юрте; в первой, если ребенок родится в зимниках, во второй – если в летниках. В юрте зарывают его за очагом (хойморто). На улице зарывать считают грехом (Матвей Хангалов, собрание сочинений, III том)
Показать больше
Наверх