Буряадуудай ёһо заншал

“Хэшэг” гэһэн үгэ угаа гүнзэгы удхатай, олон юумэ багтааһан үгэ байна. Энээн тухай мэдэхэеэ бэшээ һаатнай
ямар һонин байхаб!


“Мүнгэн тобшо" сайтын уншагшад, аба эжынгээ һургаал тухай мэдэсэеэ олониитэ арад зондоо хубаалдыт гэжэ уряалнаб. Нагаса эжынгээ, аба эжынгээ хэлэдэгые дуулаһанаа би эндэ бэшэбэб
365
Главную ← Ёһо заншал ←
Аба эжын һургаал заабари
Булган үлгы ИнзагатамниАмар Мэндэ

Намжилма Нанзатовна

Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

Анхан сагта элинсэгүүдэй абажа ябаһан абари зан, ёһо заншал мартагдажа байна гээшэ ааб даа. Мүнөө үндэр наһатай үбгэд хүгшэд һанана байха: “Нюргаа бү үргэлэгты!”, “Эльгээ бү тэбэригты!”, “Шанаагаа бү тулагты!”, “Налайжа һуужа болохогүй, хэшэгээ гээхэт!” гэхэ мэтэ нагаса эжы абанар, үбгэн аба, хүгшэн эжынэр һургаал заабари хэлэжэ, һургажа байдаг бэлэй. Буряад-монголшуудай үхибүүдээ хүмүүжэлэй һургаал заабари тухай эрдэмтэдэй шэнжэлгэ бии гээшэ гү?
“Хэшэг” гэһэн үгэ угаа гүнзэгы удхатай, олон юумэ багтааһан үгэ байна. Энээн тухай мэдэхэеэ бэшээ һаатнай ямар һонин байхаб!


“Мүнгэн тобшо" сайтын уншагшад, аба эжынгээ һургаал тухай мэдэсэеэ олониитэ арад зондоо хубаалдыт гэжэ уряалнаб. Нагаса эжынгээ, аба эжынгээ хэлэдэгые дуулаһанаа би эндэ бэшэбэб.

Буряад-монгол хүн сагаан үнгые ехэ эльгэлдэг заншалтай. Сагаан пулаад бэлэглэдэг. Сагаан һарын шэнын нэгэндэ сагаан дэгэл үмдөөд ябахада һайн гэдэг. Айлда ороод, сагаан эдеэнһээ түрүүн ама хүрэдэг.

Аян замда ябаха хүнэй хойноһоо һүнэй дээжые үргэдэг.
Түрүүн үргэхэ хүнэй һүнэй дээжэһээ альган дээрэнь дуһаажа үгэдэг.
Замда гарахадаа, ажал, хэрэг, шухала үйлын эхиндэ заал һаа һү үргэдэг. Үһэеэ хайшалуулхадань, холо газар мордоходонь, һургуулида орохо, сэрэгтэ ошохо болоходонь, хүндэ һү уулгадаг.
Хэн нэгэн таниие хараагаа һаань, “эжымни һүн” гэжэ һанаад нэгэ аяга һү уужархихадаа, хэлэ аманай үзүүртэ диилдэхэгүйт.
Шэнэ амһарта наймааһаа худалдажа абаад, заабол һү оёортонь дуһаадаг.

Хара юумэ хүндэ бэлэглэхэдээ, дээрэһээнь сагаан юумые нэмэрилэн табижа баридаг.

Буряад-монгол хүн юһэ (9) тоое үлзытэй (жаргал асардаг) тоо гэжэ сэгнэдэг.

Буряад-монголшууд нара зүбые ехээр хүндэлдэг гуримтай. Юумые тойроходоо, нара зүб эрьежэ хурайлдаг. Холо газар ябаха болоходоо, нара зүб эрьеэд гарадаг. Нара буруу хүдэлэлгэниие сээрлэдэг байна. Гэртээ бусахадаа, нара зүб тээһээ гэртээ ерэхэ гэжэ оролдохо ёһотой.

х х х

Гар хуруугаа арбагануулан, шарбагануулан, далаганажа байгаад дуугархые сээрлэдэг. Хүн гараа хүдэлгэнгүй дуугаралдаха ёһотой. Нюур амаа багаар хүдэлгэжэ, түб түбшэн байха ушартай. Хэтэрхэй ехээр энеэжэ, нюураа уршылгахагүй. Ехэ шангаар, хашхаржа дуугархагүй. Хүнэй хэлэхэдэ, бэеэ баряад, абяагүй шагнаха. Хүниие сохихо, хүзүүдэхэгүй, хүндэ огсом шэрүүнээр хандахагүй. Хүнэй гар хүлдэ, хэрэггүй аад лэ, хүрэхэ ушарые муу ёһо гэжэ тоологдодог байһан.

Гэрэй эзэн гү, али айлшан айлда дабшалжа һуухадаа, гуталайнгаа улые айлай хоймор руу харуулдаггүй. Гуталайнгаа улые үбдэг дороо оруулдаггүй, тахим доогуураа байлган, хормойгоороо хушан һуудаг.

Аха заха хүнэй үгэ дуугархада, бага хүн һалгай гарайнгаа альган дээрэ баруун гарайнгаа альга хабсаргажа няагаад, абяа шэмээгүй шагнадаг.

Айлһаа гарахадаа, хүрдэтэй айлай хүрдые нэгэ эрьюулээд
гарадаг.Ханяахаяа һанаа һаа, хүнэй нюурһаа холо, дотороо зөөлэрүүлэн ханяадаг.

Буряад-монгол хүн хоолоо эдихэдээ, ундаяа уухадаа, абяа шэмээгүй байдаг.
Хоолоо эдихэдээ, дуугаралдаха ёһо гэжэ үгы байгаа.

х х х

Томо хүнүүдэй хөөрэлдэжэ байхада, хүүгэд холо байха гү, али ондоо айлда ошодог.

Үгышье һаа, газаа гараад байдаг. Хүүгэд томо хүнэй хажууда
Шэмээгүй байха. Арбан найма наһа хүрөөдүй хүн айлай тоонын голһоо дээшэ гарадаггүй байгаа.

Айлай томо хүүгэд дүүнэртээ захирдаг, үгэеэ дуулгадаг. Абын гү, али аба, эжын гэртээ үгы һаа, эгэшэ ахайнгаа үгэ дуулаад байха. Хүүгэдтэ хоол ундые эжынь, эгэшэнь, абгайнь хэжэ, хэмжээгээрынь үгэдэг.

Буряад хүн хүүгэдээ эрхэлүүлхэеэ ехээр сээрлэдэг. Эрхээр үдэһэн хүүгэд бухын хүзүүнһөө хүжүүн гэдэг һэн. Айлда ошоходоо, хүүгэдээ хэрэггүйдэ дахуулдаггүй.

Хүүгэдые багаһаань мал адууһые хайрладагаар һургадаг.

Газар нүхэлхэгүй, модо шулуу хүдэлгэхэгүй, үбһэ сэсэг таһалхагүй, модо мүшэр хухалхагүй гэхэ мэтэ ёһоор хүүгэдые хара багаһаань дадхаажа һургадаг.

х х х

Яһатай мяха, һайн мяха томо хүн эдидэг. Хүүгэд наһаяа гүйсэтэрөө томо хүнэй үгэһэн төөлэй залааһа, һээр эдидэг.

Томо хүн табагтай эдеэнһээ ама хүрэхэдөө, хүүгэдтэ залааһа үгэдэг заншал байха.

Буряад-монгол хүн мяхан хоолоо эдихэдээ, хамаагүй, хүндэлэн отолдоггүй.

Бариха ёһотой талаһаань баряад, ширхэг мяха нимгэ нимгэнээр зүһэжэ эдидэг.

Урдань буряад-монголшууд дабһа багаар, гол түлэб хужар хэрэглэдэг байһан. “Дабһан ерэн юһэн гэмтэй, нэгэ эрдэмтэй, хужар жаран юһэн эрдэмтэй, нэгэ гэмтэй” гэдэг үгэтэй байгаа.

Буряад-монгол хүн жэлэй зургаан һарын мяханай хорые зургаан һара сагаан эдеэгээр дарадаг. Үхэрэй мяхан шэнэ байхадаа хорон, хатаха бүреэ эм болодог.
Юушье эдижэ, уужа таарабал – эм, таараагүй болбол – хорон гэдэг һургаалитай байгаа.
Поделитесь с друзьями:

Комментарии0

Авторизуйтесь, чтобы оценивать комментарии
и получать уведомления об ответах
Войти на сайт
Ваш комментарий

Еще из раздела Досуг

Последние записи

17 октября
21:11
Обзор международной мебельной выставки IsaloniWorldWide
В конце прошлой недели я посетила ежегодную мебельную выставку IsaloniWorldWide в Москве - главное событие года для российских дизайнеров. Международные бренды представили свои новинки мебели, света и декора
17 октября
21:06
Оёоргүй далайһаа субад удхаһандал...
Поэт хүн  ондоо зон, поэт хүнэй зүрхэн онсо ондоохон сохидолтой, засаг түрын урдаһаа хэлэхэ үгэтэй, айхаяа мэдэхэгүй, арад түмэнэйнгөө түлөө харюусалгатайб гэжэ мэдэрдэг Цырендулма Цыреновна Дондогой нээрээл нэрэ түрэтэй поэт хүн, томо хүн байгаал даа.
17 октября
21:00
4
Кабанско-Оймурский «сыр-бор»
Страна и Бурятия взяли курс, но про импортозамещение и санкции, видимо, и не слыхивали в администрации Кабанского района. А иначе чем объяснить нежелание руководства помочь мне как предпринимателю, который выпускал Оймурский сыр?
17 октября
09:27
67
1
Хорошие времена?
Недавно разговаривали с мамой, пока шли пешком куда-то - я далеко припарковался, а она была не против прогуляться. Говорили о том, прошли или настали хорошие времена...
13 октября
17:26
1085
3
#19.Суровые монголы || Бурятские воины
Всем привет! Это новый выпуск "Дневника Хитрого Бурята".
Осень для меня - это любимое время года, время творческих идей и побед...
12 октября
14:21
267
Проекты Союза дорожников Республики Бурятия
Друзья, хочу рассказать про деятельность и предложения недавно созданного при поддержке главы Бурятии Союза дорожников республики
12 октября
10:29
148
Абьяас бэлигээ арад зондоо
Агын тойрогой Догой нютаг тоонтотой Цыпелма Батурова урма зоригоороо, хүсэл эрмэлзэлээрээ, тэнигэр сэдьхэлээрээ олониие дахуулжа, арад зондоо гоё һайханиие дамжуулжа, соёл болбосоролой дээжэ хүртөөхэ хэрэгтэ эсэшэ сусашагүй ажалаа ябуулна. Арадай дуунуудта, ёохор хатарнуудта, уран үгэдэ хилэ гэжэ байхагүй. Итали, Испани
12 октября
10:21
232
Стильный дизайн: счастье быть дома
В процессе создания интерьера ключевым моментом для меня является не столько стиль в его общепринятом понимании, сколько атмосфера создаваемого пространства. Начиная проект, я всегда думаю о том, насколько комфортно будет жильцам в этом пространстве, будут ли они счастливы в новой обстановке?
11 октября
17:20
291
3
Повторное заседание должно поставить точку в этой истории
Определение Верховного суда России было недавно опубликовано и создало прецедент в судебной практике. Вскоре состоится повторное заседание в Верховном суде Бурятии, которое, надеемся, поставит точку в этой затянувшейся истории
5 октября
12:57
669
О просрочке платежа по кредиту и защите персональных данных
Если платеж был сделан 29 числа, и есть документы, которые это подтверждают, то ответственность за сроки поступления денежных средств банку заемщик не несет
4 октября
14:57
535
1
Как не принести домой «психологический вирус»?
Он может разрушить даже самые крепкие отношения и развеять лучшее впечатление о вас…
3 октября
14:39
333
ҮХИБҮҮД УГ УДАМАА УУДАЛНА
Буряад Уласай соелой яаманай сайд Тимур Гомбожапович Цыбиков "Минии уг гарбал ном хэблэлгэдэ мүнгэ һомололгодо гараа табижа тон ехэ туһалаа юм
2 октября
17:27
364
1
Поможем маме шестерых детей!
Хочу найти дом и начать сбор средств на оплату аренды!
2 октября
11:42
553
А вы были в Сан-Тропе?
Подписывайтесь на меня в инстаграм @erdenimun и на мой канал den mun в youtube. Где я выкладываю больше видео и веду прямые трансляции
2 октября
11:05
325
Как развивать ребёнка, несмотря на занятость и нехватку времени?
Школьная пора - это самое удачное время, когда надо не упустить момент формирования мышления. Не упустить шанс, научить ребёнка думать, мыслить и дать ему чёткое понимание, как это делать
22 сентября
10:00
1066
2
Евротур. Женева. Швейцария
В данный момент я в Европе. Планирую посетить здесь более 10 стран. Подписывайтесь на меня в инстаграм @erdenimun и на мой канал den mun в youtube. Где я выкладываю больше видео и веду прямые трансляции!
21 сентября
13:05
306
4
"ZAM" нээгдэһээр жэл болобо
Домбо” эблэлэй үйлэдбэрилһэн буряад угалзаар шэмэглээтэй шаазан домбонууд, аяганууд нюдэ хужарлуулна. Ханаар зохидхоноор зураатай уран зурагууд үлгөөтэй харагдана.
15 сентября
11:54
3462
4
Виктор Балдоржиев Наброски конца августа. Между жерновами
Полезных и деятельных результатов, вкупе с защитой интересов Востока страны, правители России могут ожидать только от монголоязычного мира внутри страны со множеством естественных русских элементов, включая русскую культуру и 400-летнюю русскую историю Сибири, ибо ничего другого на Восточной окраине страны уже нет. Процессы обезлюживания территории становятся очевидными и безостановочными.
15 сентября
10:25
760
2
Осторожно! Охота из кустов
Хочу предостеречь жителей 40-х кварталов. Когда стемнеет, не садитесь на скамейку возле памятника Строителям на улице Мокрова! За семь секунд я лишилась сумки с паспортом и всеми картами.
11 сентября
18:39
406
5
Зачем нам нужен «церковный» праздник 11 сентября - день трезвости?
О трезвости сегодня говорят не так уж часто. Конечно, она подразумевается и официально приветствуется, но на самом деле, не всегда понимается и принимается в истинном виде
Показать больше
Богатая Бурятия Общественный проект, направленный на реализацию богатого потенциала нашей республики
Наверх