Гансаһаа газар дүүрэхэ

Дамбинима Юндунов СССР гүрэн руу тушаагдажа сүүдлүүлээд, Шара горхондо арбан жэл түрмэдэ байһан юм. Түрмэһөө табигдаад, тоонто нютаг Хойто-Агаяа амиды мэндэ бусажа ерэхэдэнь, эжынь харан гэхэдээ, мэдээ табяад унашаһан юм гэдэг. Түрэл гаралаа, эжы абаяа хохидоохогүй гэжэ Дамбинима амиды ябаһан тухайгаа түрэлдөө нэгэшье мэдээ үгөөгүй байгаа ха юм. Хойто-Агадаа адуушанаар ажаллаба. Сталин багшын наһа барахадань, саг һайн тээшээ хубилжа, Дамбинима Юндунов хайрата Бараадидаа, үхибүүдтээ бусахамни гэжэ эжыһээ, засаг түрэһөө табилга абаад, Монгол орон руу гэр бүлэдөө ошоо һэн ха. Хүбүүдээ, басагадаа “елэгэр хара юндэнгүүдни” гээд эрхэлүүлдэг
542
Хойто-Ага нютагта Улаалзай хүбдүүд омогой Юндэнтэн гэжэ айлайхи Юм, Дондог, Дамбинима гурбан хүбүүтэй, Жаб, Дулма, Дулмажаб, Сэдбэл дүрбэн басагатай ажамидаржа байһан юм. Шарлаан Юндэн гээшэ зоримгой, ажалша бүхэриг, ямаршье юумэнһээ ехэ далтирхагүй, айхагүй, доро зүрхэтэй хүн байһан гээд хойто үеын үри һадаһадынь дурсадаг юм. Дарима һамганиинь омог дорюун, шэрүүхэн зантай, хүбүүд, басагадаа эрхэлүүлжэ байдаггүй, үнэн сэхээр, ажалша бэрхээр һургадаг байгаа.Хүбүүд, басагадынь эжынгээ һургаалһаа гарадаггүй, шанга хүмүүжэлтэй байһан юм.

Юндунов Дамбинима Улаан-Үдэ шадар Дивизионно станциин хажууда сэрэгэй алба хэжэ байтараа, зоргон соогоо морёор гүйлгэдэг нютаг нугань һанагдаа юм гү, али буряад хүбүүндэ сэрэгэй албан хүндэшэг байгаа юм гү, нэгэл бороотой, бүрхэг намарай үдэр сэрэгэй албанһаа тэрьелээд, нютаг тээшээ ябагаар зоришобо. Намарай бороодо сохюулжа, нэбтэ норошонхой хубсаһатай Дамбинима хада дээгүүр нилээд холохоно ошоод, орбонгоороо унаһан томо модоной узуурта нүхыень ехэ болгожо малтаад, досоонь гал түлибэ, ехэ согой суглархадань, тэрэнииень этэжэ гаргаад, хубсаһатаяа нүхэн соо ороод унташаба.

“Үглөөгүүр һэрихэдээ, хубсаһамни хаташаһан, бэемни һэргэшэһэн байгаа һэн” гээд тэрэ хөөрэдэг һэн ха. Хада дээрэ гараад харахадань, һэеы гэртэй айлайхи байба. Эдэ лаб буряадууд байгаа ёһотой гээд, тэрэ айлда ошобо. Тэдэ буряадууд Дамбинимые эдеэлүүлээд, ундалуулаад, хубсаһыень һэлгүүлээд, билет абажа, поезддо һуулгажа табиба. Могойтын станцида буугаад, хүндэ харагдангүйшэлэ хадаар Хойто-Агаяа, Хамгалияа хүрэжэ ерэхэдэнь, аба, эжынь хэлээ: “Зай, яахаб, Бурхан багша шамайе абарна ааб даа. Талаантай һаа, Монголой хилэ гарахаш, үгы һаа, түрмэлнэ бэзэш” гээд, тон һайн мориёо унуулаад, һүниин харанхы руу хүбүүгээ табяа һэн.

Дамбинима Монголой Дорнод аймагта Бараади гэжэ буряад басагантай танилсаад, айл бүлэ боложо түбхинөөд, Санжаа, Цыбен, Цырен, Цырен-Дулма үхибүүдтэй болоо. Үри бэеэ үдхэжэ, адуушан ажалтай һархагар байжа байтарынь, хашаха, хайраха хатуу шэрүүн саг болоод, Дамбинима Юндунов СССР гүрэн руу тушаагдажа сүүдлүүлээд, Шара горхондо арбан жэл түрмэдэ байһан юм. Түрмэһөө табигдаад, тоонто нютаг Хойто-Агаяа амиды мэндэ бусажа ерэхэдэнь, эжынь харан гэхэдээ, мэдээ табяад унашаһан юм гэдэг. Түрэл гаралаа, эжы абаяа хохидоохогүй гэжэ Дамбинима амиды ябаһан тухайгаа түрэлдөө нэгэшье мэдээ үгөөгүй байгаа ха юм. Хойто-Агадаа адуушанаар ажаллаба. Сталин багшын наһа барахадань, саг һайн тээшээ хубилжа, Дамбинима Юндунов хайрата Бараадидаа, үхибүүдтээ бусахамни гэжэ эжыһээ, засаг түрэһөө табилга абаад, Монгол орон руу гэр бүлэдөө ошоо һэн ха.

Хүбүүдээ, басагадаа “елэгэр хара юндэнгүүдни” гээд эрхэлүүлдэг байһан. Дамбинима Юндунов нагасынгаа хуби заяан тухай, наһанайнь орёо зам тухай Буряадай гүрэнэй университедтэ олон жэлдэ багшалһан минии нүхэр Галсан Батоевич Батоев намдаа хөөрөө һэн. “Алтаргана-2010” фестивальда  хабаадажа, Улаан-Баатар ошоходоо, Дамбинима нагасын аша гушанартай, дүшэ жэшэнэртэй уулзажа ерээб. Тэдэнэр табяад шахуу халуун амин боложо үнэржэнхэй, Дорнод аймагта, Эрдэнэт хотодо, Улаан-Баатарта ажаһуудаг юм. “Гансаһаа газар дүүрэхэ” гэһэн буряад арадай аман үгын сэсэн мэргэниие бодото дээрэнь нюдөөрөө хаража, үзэжэ ерээб.

Дамбинимын Санжаа нагасын ехэ басаган Цэвэлмаа Эрдэнэдэй ГОК-то гуша гаран жэлдэ хүдэлжэ, мүнөө наһанай амаралтада гаранхай. Баттулга нүхэртэеэ ГОК-то хүдэлхэдөө, залуухануудаар хуби заяагаа ниилүүлһэн, айл бүлэ болоһон юм. Баттулга ГОК-то Сэлэнгэ мүрэнһөө уһа татадаг аппарадай мастераар хүдэлһэн. Залуудаа манай суута боксёр Зориктуевтай ринг дээрэ туласалдаадшье үзэһэн, уласхоорондын спортын мастер, тренер, шабинарынь Ази түбидэ мэдээжэ мэргэжэлтэ боксёрнууд Баясхалан, Эрдэничулуун гэгшэд оролсоно. Цэвэлмаа Баттулга хоёр Ганэрдэни, Ганхуяг, Нарантуяа гээд үхибүүдтэй. Ганэрдэни Эрдэнэт хотодо ГОК-то электригээр амжалтатай хүдэлнэ. Баярма нүхэртэеэ Мүнхэтула, Мүнхэжин басагадые үндылгэжэ байна.

Ганхуяг Монголой бүхы оюутадай холбооной президентээр табан жэл хүдэлөө һэн. Мүнөө уула уурхайн ашагта малтамал шэнжэлдэг Монголой компаниин вице-президент, Бадмаханда нүхэртэеэ Мүнхэтэмүүн, Мүнхэримүүн жаахан хөөрхэн үхибүүдээ эльгэндээ няажа, эрхэлүүлжэ байдаг юм даа. Баттулгын Нарантуяа басаган
врач мэргэжэлтэй, хүүгэдэй хубиин саад эмхидхэһэн, харюусалгатай ажалтай, Пүрэвдорж нүхэрынь инспектор-мүрдэгшэ, Мүнхэрдэни, Мүнхануу басагадые эрхэ тангилаар хүмүүжүүлжэ байдаг юм.

Дээрэ нэрлэгдэгшэ эдэ олон нагасанар Улаан-Баатарһаа зүүн тээшээ оршодог Эзэн Чингисхаанда зорюулһан хүшөө харуулхаяа абаашаа. Автомашинаар дүтэлжэ ябахада, Чингис хаанай мориндоо мордонхой гүйлгэжэ ябаһан шэнгеэр үзэгдэхэнь гайхалтай, юһэн жанжануудынь моридоо унанхай харагдана. Эзэн Чингис Хаан Онон голой эрьеэр ажаһуудаг нагасанарайнгаа нютаг, зүүн зүг руу хараад байна гээд намтай суг ябаһан хүнүүд хэлэбэ. Эдир Тэмүүжэн энэ хүндыдэ найман шаргал моридоо дээрмэшэдһээ һөөргэнь бусаажа шадаһан, энэл хүндыдэ ташуур олоһон байгаа. Энэ ушарые ехэ гүнзэгы удхатай, үлзы дэмбэрэлтэй гэжэ тоолодог байһан, тиимэ тула эндэ Эзэн Чингис Хаанда хүшөө баригдаа юм гээд гид хөөрэнэ.

Комплексын барилга үргэлжэлһөөр, үшөө тойроод го1 хүшөөнүүдые, гэрнүүдые бариха юм ха. Хожомоо арад түмэнэй, хари гүрэнэй туристнуудай һонирхол татаха үргэн уужам, гоё комплекс болохонь дамжаггүй. Эрдэнээт хотодо ажаһуудаг Ганбата Нарансэсэг хоёр ашагта малтамалнуудай уурхай абаашажа харуулаа һэн. Малтажа гаргаһан руда 140 тоннын “БелАЗ” автомашинада ашадаг ажал хараа һэмби. Олиггүй томо карьер һүрөөтэйгөөр харагдана. ГОК-ой ажал үдэр һүнигүй, нэгэшье тогтонгүй үргэлжэлнэ. Эрдэнэдэй ГОК-ой байгуулагдаһаар 30 жэлэй ой һаяхан гүйсөө юм ха, ашагта малтамалай нөөсэ үшөө 30 жэл ашаглахаар хараалагдана.

Санжаа нагсын Ганбата хүбүүн дүрбэд айлда намайе абаашажа айлшалуулба. Юумэ һонирходог хадамни тиигээ юм гээбы. Бүтсэнэй Миегомбо Жавзанай Цэвэннима хоёр дүрбэн үхибүүтэй: Баярсайхан, Байгалмаа, Бадмазула, Санжидмаа. Цэвэннима дабһатай сай аягалба, харин Миегомбо хамарай тамхитай хөөргэ эрэ хүнһөө эхилээд, нара зүб бултанда залана. Айлшан тамхииень хамартаа үнсөөд, “Амар мэндэ байна гүт?” гээд, хөөргыень һөөргэнь эзэндэнь бусаана. Һүнэй архиие нэрэмэл архи гээд нэрлэнэ, мүнгэн аяга соо һүнэй архи аягалаад, гэрэй эзэн өөрөө аягаһаа ама хүрөөд, эрэ хүнһөө эхилээд, нара зүб айлшадтаа барина.

Эртэ урда сагта Хаан хүн илалта туйлаад, барисаанда (плендэ) абаһан дайсадаа сайлуулжа һуулгаад байхадаа, найрамдалтай, эбтэй эетэй ажаһууя, дайн байлдаа зогсоое гэһэн удхатайгаар уряалан, хаанай хатан аягатай архи амсаад, минии нэрэмэл архи хорогүй гэжэ мэдүүлжэ, архи заладаг ёһо заншал дүрбэдүүдтэ бии болоһон юм гэхэ. Хамарай тамхитай хөөргэ, тогооной архи залаха, бариха ёһо заншал айлшадаа тон ехэхүндэлһэнэй тэмдэг гээшэ гэжэ намда ойлгуулба, иимэ һайхан заншал мэдэхэ болоһондоо баяртайб.
Миегомбо ямаа гаргаад, гэдэһэ доторынь хоолойгоорнь гаргажа, хурса хутагаар үе үеэрнь отолжо, мяхаяа арһан соонь бага-бага болгон, хоолойгоорнь досоонь дабһа, ногоон мангир, халуун болгоһон шулуу хэнэ, хүзүүень һайнаар уяад, газар дээгүүр мухарюулна, һүүлээрнь гал түүдэг дээрэ шарууһалаад, отолжо айлшадтаа табина, өөрынгөө шэмэ шүүһэн соо болоһон амтатай мяханай үнэр хамар сорьёно. Эдихэдэ мяхан амтатай гээшэнь хэлэшэгүй юм ааб даа. Миегомбо дүрбэд арадай дуу дуулаба.Цэвэннима дүрбэдүүд басагаяа хадамда үгэхэдөө, ямар ёһо заншалтайб гэжэ намда хөөрэбэ.

Молор һайхан Монголдо ажаһуудаг буряадууд баян бардам, эрдэм номтой, соёл болбосоролтой, зол жаргалтай ажаһуужа байхадань, баярлажа, омогорхожо, нагасанартаа баярые хүргэһөөр орон нютагаа бусаа бэлэйб.
Поделитесь с друзьями:

Комментарии0

Авторизуйтесь, чтобы оценивать комментарии
и получать уведомления об ответах
Войти на сайт
Ваш комментарий

Еще из раздела Дом

Последние записи

23 октября
11:55
38
Кавказский заповедник
Кто бы, как бы не говорил, а Заповедная система России живет и развивается. Скептикам стоит посетить такие места, как Кавказский заповедник. В одном рассказе трудно уместить снимки, впечатления, но постараюсь...
23 октября
11:00
385
11
Одно из решений проблемы пробок в Улан-Удэ
Многие автомобилисты ежедневно сталкиваются с проблемой пробок на наших дорогах. Одной из причин возникновения пробок является отсутствие на светофорах «зеленой волны». Часто бывает так: едешь и на каждом перекрёстке попадаешь на красный
20 октября
17:22
156
3
Предложения Союза дорожников Цыденову по развитию дорожного комплекса Бурятии
Вчера провели собрание, обсудили ситуацию в дорожной отрасли республики: какими темпами и качеством выполняются федеральные программы и проекты по развитию транспортной инфраструктуры. Вызывает опасения, что не все объекты успеют сдать до конца строительного сезона - если средства не будут освоены, республику могут исключить из некоторых программ и проектов
20 октября
14:19
278
1
Почему надо скорее идти на новый фильм Бориса Хлебникова «Аритмия»?
Ну, во-первых, он скоро закончится в прокате. Да, он вышел только на прошлой неделе, но в Улан-Удэ прокат идёт только в одном кинотеатре (People’sPark) и всего на двух сеансах. Следовательно, прокатчики не делают ставки на его прибыльность, поэтому снимут его, наверное, уже на этой, а на торрентах он появится не скоро, так как это фестивальное кино
20 октября
11:05
125
Дацану Отошо нужна помощь по уборке мусора!
Уважаемые улан-удэнцы! 18, 19, 20 и 21 октября 2017 года дацан "Отошо" просит помощи волонтёров
17 октября
21:11
171
Обзор международной мебельной выставки IsaloniWorldWide
В конце прошлой недели я посетила ежегодную мебельную выставку IsaloniWorldWide в Москве - главное событие года для российских дизайнеров. Международные бренды представили свои новинки мебели, света и декора
17 октября
21:06
141
Оёоргүй далайһаа субад удхаһандал...
Поэт хүн  ондоо зон, поэт хүнэй зүрхэн онсо ондоохон сохидолтой, засаг түрын урдаһаа хэлэхэ үгэтэй, айхаяа мэдэхэгүй, арад түмэнэйнгөө түлөө харюусалгатайб гэжэ мэдэрдэг Цырендулма Цыреновна Дондогой нээрээл нэрэ түрэтэй поэт хүн, томо хүн байгаал даа.
17 октября
21:00
855
1
Кабанско-Оймурский «сыр-бор»
Страна и Бурятия взяли курс, но про импортозамещение и санкции, видимо, и не слыхивали в администрации Кабанского района. А иначе чем объяснить нежелание руководства помочь мне как предпринимателю, который выпускал Оймурский сыр?
17 октября
09:27
183
3
Хорошие времена?
Недавно разговаривали с мамой, пока шли пешком куда-то - я далеко припарковался, а она была не против прогуляться. Говорили о том, прошли или настали хорошие времена...
13 октября
17:26
1334
3
#19.Суровые монголы || Бурятские воины
Всем привет! Это новый выпуск "Дневника Хитрого Бурята".
Осень для меня - это любимое время года, время творческих идей и побед...
12 октября
14:21
329
Проекты Союза дорожников Республики Бурятия
Друзья, хочу рассказать про деятельность и предложения недавно созданного при поддержке главы Бурятии Союза дорожников республики
12 октября
10:29
208
Абьяас бэлигээ арад зондоо
Агын тойрогой Догой нютаг тоонтотой Цыпелма Батурова урма зоригоороо, хүсэл эрмэлзэлээрээ, тэнигэр сэдьхэлээрээ олониие дахуулжа, арад зондоо гоё һайханиие дамжуулжа, соёл болбосоролой дээжэ хүртөөхэ хэрэгтэ эсэшэ сусашагүй ажалаа ябуулна. Арадай дуунуудта, ёохор хатарнуудта, уран үгэдэ хилэ гэжэ байхагүй. Итали, Испани
12 октября
10:21
285
Стильный дизайн: счастье быть дома
В процессе создания интерьера ключевым моментом для меня является не столько стиль в его общепринятом понимании, сколько атмосфера создаваемого пространства. Начиная проект, я всегда думаю о том, насколько комфортно будет жильцам в этом пространстве, будут ли они счастливы в новой обстановке?
11 октября
17:20
355
3
Повторное заседание должно поставить точку в этой истории
Определение Верховного суда России было недавно опубликовано и создало прецедент в судебной практике. Вскоре состоится повторное заседание в Верховном суде Бурятии, которое, надеемся, поставит точку в этой затянувшейся истории
5 октября
12:57
708
О просрочке платежа по кредиту и защите персональных данных
Если платеж был сделан 29 числа, и есть документы, которые это подтверждают, то ответственность за сроки поступления денежных средств банку заемщик не несет
4 октября
14:57
570
1
Как не принести домой «психологический вирус»?
Он может разрушить даже самые крепкие отношения и развеять лучшее впечатление о вас…
3 октября
14:39
373
ҮХИБҮҮД УГ УДАМАА УУДАЛНА
Буряад Уласай соелой яаманай сайд Тимур Гомбожапович Цыбиков "Минии уг гарбал ном хэблэлгэдэ мүнгэ һомололгодо гараа табижа тон ехэ туһалаа юм
2 октября
17:27
409
1
Поможем маме шестерых детей!
Хочу найти дом и начать сбор средств на оплату аренды!
2 октября
11:42
600
А вы были в Сан-Тропе?
Подписывайтесь на меня в инстаграм @erdenimun и на мой канал den mun в youtube. Где я выкладываю больше видео и веду прямые трансляции
2 октября
11:05
362
Как развивать ребёнка, несмотря на занятость и нехватку времени?
Школьная пора - это самое удачное время, когда надо не упустить момент формирования мышления. Не упустить шанс, научить ребёнка думать, мыслить и дать ему чёткое понимание, как это делать
Показать больше
Богатая Бурятия Общественный проект, направленный на реализацию богатого потенциала нашей республики
Наверх